У “Пярсідскіх лістах” Мантэск’е, дзе аўтар ад імя прыдуманага персідскага вандроўніка рэзка крытыкуе тагачаныя парадкі ў Францыі, адзін з персанажаў са шчырым здзіўленнем пытаецца “Як можна быць персам?”. Французам XVIII ст. было цяжка ўявіць, як чалавек можа быць персам ды яшчэ крытыкаваць самую прагрэсіўную краіну Еўропы. Блізка тая ж занепакоенасць, а часам спалоханасць і недабразычлівасць адчуваецца у шэрагу нядаўніх рэфлексій, прысвечаных літоўскай плыні, што пакрысе афармляецца ў асадах беларускай інтэлектуальнай і публічнай сферы.

Збянтэжанасць перад рознымі варыянтамі літоўскіх праектаў выклікае найперш адзін прынцыповы момант: “для ідэолагаў і носьбітаў гэтых праектаў панятак “ліцьвін” даўно адасобіўся ад “беларускай прапіскі”, ператварыўшыся ў альтэрнатыўны беларускаму нацыянальны (з прэтэнзіямі на этнічны) праект"^[1]. Далейшая засцярога грунтуецца на адчуванні небяспекі гэткай літоўскасці для Беларусі як канстанты, якая мусіла б мець агульнапрынятую нацыянальную метатэорыю, што навучыла б нас "ня толькі адрозьніваць інтанацыі смаку ў вашай шклянцы вады, але і — прыняць і урэшце палюбіць гэты букет, ня прагнучы адмаўляць ці абіраць у ім штосьці“^[2]. Метафара кісла-салёна-салодкага кактэйлю пад рознымі найменнямі досыць папулярная ў сучасных пратаганістаў беларускай ідэі: “метатэорыя” (Аляксей Бацюкоў), “дыскурс Беларусі” (Валянцін Акудовіч). Але мы не будзем дэтальна абмяркоўваць гэтыя ідылічныя варыянты “грамадскай дамовы”, а паспрабуем акрэсліць ім альтэрнатыву ў варунках рэальнай “вайны ідэяў” ды засяродзім увагу на тым, каму і чым літоўшчына гэтак муляе вока.

Славяне versus балты

Змагацца з літоўшчынай у Беларусі звычайна пачынаюць здалёк — ад даўніх этнічных супольнасцяў. У прыватнасці, спрабуюць усяляк мінімізаваць уплыў балцкага субстрату ў этнагенезе беларусаў, спрасціць этнакультурную генеалогію беларускага народу, звёўшы яго толькі да славянскага чынніку. Пры гэткім падыходзе адно славянскае апазнаецца за тое, што мае дачыненне да паўстання сучасных беларусаў, а балцкі складнік не ўпісваецца ў гэтую схему. Усё балцкае атаесамляецца толькі з літоўцамі, славянскае — толькі з беларусамі.

Акурат такой стратэгіі трымаецца гісторык Ігар Марзалюк, які ў сваёй кніжцы, прысвечанай міфам беларускай адраджэнскай гістарыяграфіі, з выкрывальніцкім імпэтам абрынуўся на даследчыкаў балцкай спадчыны ў Беларусі, у тым ліку, і на аўтара гэтых радкоў. І. Марзалюк наўпрост ухіліўся ад разгляду нашай навуковай аргументацыі і гэта цалкам зразумела, бо аб’ём літаратуры, што прысвечана балцкай тэме ў беларускім кантэксце, якую мы выкарыстоўваем у сваіх працах, перавышые сотні адзінак у разнастайных галінах веды: лінгвістыка, археалогія, антрапалогія, этнаграфія, міфалогія ды інш. і на яе аспрэчанне магілёўскаму знаўцу яўна не хапіла б адной танюткай брашуры. Таму ён вырашыў абмежавацца выключна ідэалагічнай контраргументацыяй. Нам закідваецца ні больш ні менш як нацыянальная здрада:

 “у іх выпадку мы маем справу з даўняй беларускай інтэлігенцкай хваробай — нацыянальнай фрустрацыяй, імкненнем адмовіцца ад рэальна існуючай традыцыі, а значыць, і ад сваёй спадчыннай беларускасці, са спробай атаясаміць сябе з больш паспяховым, атрымаўшым больш высокі ўзровень сацыяльнай сатысфакцыі, суседам. “Заўчора” — ператварэнне ў паляка, “учора” — у велікаруса, “сёння” — у балта. Шыльды розныя, а сутнасць тая ж самая: нацыянальнае рэнегацтва, уцёкі ад саміх сябе...“^[3].

Калі б І. Марзалюк працягваў заставацца на пазіцыях гістарычнай навукі, а не ўласнай ідэалогіі, то заўважыў бы, што гэткае “ператварэнне” спадарожнічала этнакультурным і моўным працэсам у нашым краі, бадай, усё апошняе тысячагоддзе. Славянізацыя і рутэнізацыя балтаў праз хрост паводле ўсходняга абраду, змена даўняй этнічнай тоеснасці: крывічы, літва, ятвягі, радзімічы і г.д. на этнаканфесійную — рускую, змена ідэнтычнасці русінскай арыстакратыі праз канверсію ў каталіцтва на літоўска-польскую, паўстанне “заходнерусізму” ды атаесамленне з неад’емнай часткай “общерусской” супольнасці і як вынік — масавая русіфікацыя. З гэтай перспектывы зусім незразумела, чаму за пункт адліку тутэйшай традыцыі бярэцца толькі адна з кропак на лініі “ператварэння” — навяртанне ў рускасць.

Інтэгральная нацыянальная традыцыя павінна ўлучаць і іншыя складнікі, пагатоў, іх роля была далёка не мізэрнай. Нашую традыцыю немагчыма ўявіць без балцка-паганскага і літоўска-каталіцкага складнікаў. Адметна, што І. Марзалюк

"не выключае католікаў з беларускага этнагенезу, ён проста падзяляе агульнапрынятае ў літоўскай, польскай, а таксама беларускай (працы М. Грынблата) этналагічнай літаратуры палажэнне аб тым, што ядро сённяшніх беларусаў-католікаў Заходняй Беларусі мае літоўскае паходжанне"^[4].

Таксама магілёўскі гісторык лічыць мадэрнізацыяй цверджанне пра тое, што ўжо ў XIV — XVII стст. гэтае насельніцтва было беларускамоўным і працэс моўнай беларусізацыі балтаў (літоўцаў) Заходняй Беларусі скончыўся толькі ў XX ст.^[5], хаця папраўдзе не скончыўся ён і дагэтуль. Сёння на захадзе нашай краіны жыве каля мільёну беларусаў-каталікоў (нашчадкаў г.зв. старакаталікоў) і няма нічога дзіўнага ды заганнага, калі ў іх асяроддзі абуджаецца цікавасць да ўласнага літоўскага паходжання, з’яўляецца імкненне да ўсведамлення сябе літвінам. Іхная спадчынная літоўскасць мае гэткае ж права на існаванне як і беларускасць.

Апрача таго, падкрэслім, што наўпростае дачыненне да балцкай, літоўскай спадчыны маюць не толькі беларусы-каталікі ды літоўскія палякі, але і нашчадкі сярэднявечных русінаў — праваслаўныя беларусы. Нядаўна некаторыя аўтарытэтныя даследчыкі выказаліся за перагляд традыцыйнага меркавання пра тое, што хрост у XIV ст. правеў дакладную мяжу паміж літвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі. Акадэмік Зігмас Зінькявічус на падставе аналізу лінгвістычных матэрыялаў: дыялектаў літоўскай і беларускай моваў, тапаніміі, антрапаніміі, царкоўнай тэрміналогіі прыйшоў да высновы, што ўсходнехрысціянская хваля была вельмі інтэнсіўнай і пакінула глыбокія сляды. Ужо з першых часоў яе з’яўлення пачалося шырокае пранікненне элементаў новай культуры сярод балтаў. Тады ж яны пачалі масава пераймаць многія асабістыя імёны, што даваліся падчас хросту, а разам са з’яўленнем славянскага пісьменства пачаўся працяглы і складаны працэс замены спрадвечнай балцкай мовы на ўсходнеславянскую.

З. Зінькявічус мяркуе, што насельнікі Цэнтральнай і Усходняй Беларусі паводле паходжання таксама

“былі ўласна літоўцамі, толькі гаварылі на іншай мове і перайшлі з паганства ў хрысціянства ўсходняга абраду. Гэтае насельніцтва складала значную частку ўсіх жыхароў Вялікага Княства Літоўскага. У сувязі з гэтым шпаркае і значнае пашырэнне Літоўскага гаспадарства не было нейкай асаблівай з’явай, “цудам”, як гэта можа здацца. Яго рост і ўмацаванне былі справаю, найперш, карэннага літоўскамоўнага насельніцтва, аднак важную ролю ў гэтым адыгралі і тыя былыя этнічныя літоўцы, пра якіх ідзе гаворка вышэй. І яны былі ня меншымі патрыётамі сваёй дзяржавы, чым тыя, якія захоўвалі сваю спрадвечную мову. Асабліва гэта тычыцца тае часткі насельніцтва, з якое пасля ўтварыліся беларусы, бо іх тэрыторыя пражывання ўвайшла ў склад Вялікага Княства Літоўскага раней, чым тэрыторыі іншых усходніх славян (дакладней, славянізаваных балтаў)^[6].

Між іншым, гэты погляд амаль ідэнтычны тэзісу І. Марзалюка аб тым, што хрост балтаў у “рускую” веру ўрэшце прыводзіў да іх ментальнай і моўнай рутэнізацыі^[7], толькі пачатак гэтага працэсу мусіць быць адсунуты раней, а яго арэал, мяркуючы па ўсім, ахопліваў усю будучую этнічную тэрыторыю беларусаў (на перыяд X — XIII стст. мы маем звесткі пра існаванне вялікіх балцкіх анклаваў вакол Пінска, Менска, на паўднёвым захадзе ад Магілёва, вакол Смаленска, на паўднёвым захадзе ад Віцебска, на поўдзень ад Полацка ды інш.^[8]). Істотна заўважыць, што панятак “літоўскі”, “літва” у азначаны перыяд фактычна ператварыліся ў метаэтнонім, які ў асяроддзі рускіх кніжнікаў стасаваўся да балцкіх этнічных супольнасцяў далёка на ўсход ад “летапіснай” Літвы^[9].

Адсюль вынікае, што балцкі (літоўскі) этнічны субстрат можа быць падставай, прынамсі, для зацікаўлення літоўскай традыцыяй і ідэнтычнасцю не толькі сярод беларусаў-каталікоў. І калі літоўшчына раптам зноў абвяшчае пра сваё існаванне вуснамі беларусаў — гэта ня ёсць дзіўным, бо і ў еўрапейскіх краінах натуральным чынам адбываюцца аналагічныя працэсы. У прыватнасці, даследчык феномену этнічнасці Аляксандр Мыльнікаў заўважае, што даўнія этнасы не знікаюць зусім і ўваходзяць у склад новых супольнасцяў як

“кельты ў Вялікабрытаніі ды Францыі, славяне ў Паўночнай Нямеччыне, аланы на Каўказе” і пры гэтымрудыменты іх культурнай традыцыі “або, прынамсі, гістарычныя ўспаміны пра яе пры ўзнікненні спрыяльных для гэтага абставінаў здатныя ажываць (або ажыўляцца). Адным са сведчанняў гэтага служыць рэзкі рост у Заходняй Еўропе апошніх дзесяцігоддзяў рухаў культурнага рэгіяналізму, названага нямецкім навукоўцам Д. Гердэсам “паўстаннем правінцыі” [...] Гэтыя працэсы Гердэс адсочвае пераважна на прыкладах Брэтані, Корсікі, Эльзаса, Аксітаніі ды іншых рэгіёнаў Францыі, якая дагэтуль здавалася монаэтнічнай. Аднак шмат у чым падобныя з’явы выяўляюцца не толькі ў краінах Заходняй Еўропы, калі новае жыццё набываюць этнонімы народаў, якія, здавалася б, даўно сыйшлі з гістарычнай сцэны‘^[10].

Па сутнасці, актуалізацыя балцкай і літоўскай спадчынай у Беларусі — гэта аналагічны зварот да тутэйшай культурнай традыцыі, таму закіды І. Марзалюка пра яе адмаўленне выглядаюць недарэчнымі. Гэта проста вяртанне да яе першапачаткаў. І тут рэнегатам ды ўцекачом ад самога сябе, які адмыслова нівелюе балцкі / літоўскі складнік радаводу беларусаў і нават, калі меркаваць паводле прозвішча, далёкія балцкія карані радаводу ўласнага выступае хутчэй сам І. Марзалюк^[11].

Русіны versus літвіны

Гісторыя ўзаемадзеяння, а нярэдка канфрантацыі літоўскай ды рускай традыцыі на нашых землях налічвае ўжо больш як тысячагоддзе. Спачатку гэта былі культурныя ды вайскова-палітычныя сувязі паміж рускімі княствамі і літвой, затым — адносна мірнае падпарадкаванне гэтых княстваў літоўскай уладзе, пазней — змаганне паміж літоўскім і рускім набілітэтам за дамінаванне ў дзяржаве (грамадзянская вайна Жыгімонта Кейстутавіча і Свідрыгайлы), пасля чаго пачаўся павольны працэс кансалідацыі прадстаўнікоў абодвух партый у адну палітычную нацыю^[12]. Варта згадаць і знешнепалітычнае вымярэнне гэтай канфрантацыі — геапалітычнае і вайсковае ходанне Літоўскай і Маскоўскай дзяржавы за дамінацыю ў рэгіёне і права кансалідацыі вакол сябе земляў колішняй Русі. Міждзяржаўная канфрантацыя завяршылася ў канцы XVIII ст. акупацыяй тэрыторыі Рэчы Паспалітай і знікненнем Вялікага Княства Літоўскага з палітычнай мапы. З таго часу літоўская традыцыя на нашых землях пакрысе выціскаецца са свядомасці і гістарычнай памяці тутэйшых людзей, а замест яе рэалізуюцца розныя адмены рускай ідэнтычнасці. На скрыжаванні аднаго з яе варыянтаў — “заходнерусізму” ды краёвага патрыятызму літоўска-польскай арыстакратыі паўстае ўрэшце і беларуская нацыянальная ідэя^[13].

Між тым, відавочна, што літоўшчына дагэтуль прысутная як складнік гэтай нацыянальнай ідэі, а канкурэнцыя між двума традыцыямі працягваецца па сёння ў спрэчках палітычных і культурных дзеячоў, публіцыстыцы і навуковых даследаваннях. Можна згадаць некалькіх даследчыкаў, якія з пэўнай доляй умоўнасці далучаюцца да “літвінскай” (Алесь Смалянчук, Святлана Куль-Сяльвестрава, Алесь Белы) і “русінскай” (Ігар Марзалюк, Алег Латышонак, Георгій Галенчанка) плыні ў гістарычнай навуцы. Да апошніх дадамо яшчэ і досыць шматлікіх прыхільнікаў “заходнерусізму”, якія вылучыліся рэзкай крытыкай і непрыйманнем літоўшчыны^[14]. У апошніх публікацыях навукоўцаў таксама адбываецца рэвізія папулярнай, але спрошчанай і гістарычна некарэктнай візіі мінуўшчыны, калі пад Жамойцю у складзе ВКЛ разумеецца уся тэрыторыя сучаснай Літвы, пад Літвой — толькі Беларусь, а пад Руссю — Украіна. На падставе такіх даўніх інтэрпрэтацый тэрмінаў узводзіцца “нацыяналістычная” канцэпцыя пра тое, што паўстанне і развіццё ВКЛ — з’явы амаль выключна “беларускай” гісторыі, роля ж сучасных літоўцаў (“жамойтаў, летувісаў”) была мінімальнай. Аднак аналіз гістарычных крыніцаў, старых картаграфічных матэрыялаў паказвае, што Літва ў XVI — XVII стст. — гэта усходняя палова сучаснай Літвы і амаль уся заходняя Беларусь, Русь у рэгіянальным сэнсе — усходняя частка Беларусі, а Жамойць размяшчаецца на захадзе Літоўскай Рэспублікі^[15]. Пры гэтым рэгіянальны харонім Літва пазначаў тэрыятарыяльнае ядро ВКЛ і, відаць, асацыяваўся з абшарам дысперснага рассялення балтаў^[16], ва ўсходняй часцы якога адбывалася паступовая асіміляцыя балцкамоўнага насельніцтва.

З іншага боку, з’явілася тэндэнцыя гіпербалізацыі рускага чынніку ў беларускай этнічнай гісторыі коштам літоўскага. І. Марзалюк следам за Г. Галенчанкам^[17] уважае толькі праваслаўных русінаў за продкаў беларусаў і пры гэтым цвердзіць, што тэрмін “Літва” ў XIV — XVI стст. ужываўся ў некалькіх асноўных сэнсавых значэннях:

1. палітонім або азначэнне ўсёй дзяржавы — ВКЛ; 
2. харонім, або “Літва” ў вузкім сэнсе — гістарычны цэнтр дзяржавы, які складаўся з заходнебеларускіх і ўсходнелітоўскіх земляў;
3. Літва ў сэнсе этнічна балцкім^[18].

Але ўсе гэтыя сэнсы маюць беспасярэдняе дачыненне да прашчураў сучасных беларусаў (як і літоўцаў) або значнай іх часткі, таму нельга пагадзіцца з тым, што толькі тэрмін “Русь”, “русін”, “рускі” быў іх адзіным ды агульным эндаэтнонімамі і толькі праваслаўе было традыцыйнай рэлігіяй^[19]. Гэтае спрэчнае цверджанне лёгка абвергнуць, згадаўшы, што сам І. Марзалюк не выключае з беларускага этнагенезу хрышчаных у каталіцтва балтаў (літоўцаў). А. Латышонак, здаецца, таксама заўважыў гэтую яўную супярэчнасць, калі пісаў, што

"тыя даследчыкі, якія — як Галенчанка і Марзалюк — лічылі продкамі беларусаў і ўкраінцаў толькі русінаў, таксама дапускаюць кардынальную памылку. Гістарычныя крыніцы, якія датычаць усёй тэрыторыі, дзе пазней сфармаваліся беларусы, поруч з русінамі згадваюць таксама літоўцаў у этнічным значэнні“^[20].

Даследчыца Любоў Ляўшун аналізуючы канцэпт “літоўскасці” у кніжнай культуры ВКЛ XIV — XVII стст. канстатуе яго шматзначнасць і досыць складаны культуралагічны кантэкст. Яна вылучае паняткі “літвіны” / “літва” у якасці палітонімаў, этнонімаў і ідэалагемаў ды звязвае з імі паўстанне беларускай нацыі як кангламетату трох этнакультурных супольнасцяў, што складаюцца 

1. з нашчадкаў літвінаў праваслаўнага веравызнання, якія атаесамляюць сябе з усходнеславянскай супольнасцю і Slavia Orthodoxa у цэлым,
2. нашчадкаў літвінаў, якія прынцыпова не звязваюць сябе ані са Slavia Orthodoxa, ані са Slavia Latina, то бок аднолькава адмаўляюць і заходнюю, і усходнюю арыентацыю ды
3. нашчадкаў літвінаў, што адчуваюць сваю належнасць да Slavia Latina і заходнееўрапейскай цывілізацыі^[21].

Схема, прапанаваная Л. Ляўшун, выклікае шэраг пярэчанняў, асабліва ў той часцы, дзе яна цвердзіць пра маргінальнасць і “адсталасць” прадстаўнікоў другой і трэцяй супольнасці на агульным усходнеславянскім і заходнееўрапейскім фоне. Неангажаваная ацэна палітычных і культурных дасягненняў гэтых катэгорый літвінаў пэўна засведчыць іх развітасць ды досыць высокі ўзровень у параўнанні з Заходняй Еўропай, не кажучы ўжо пра Расію. Думка, пра “прамежкавасць”, “сектанцтва” і “закамплексаванасць” постлітвінаў-"недалучэнцаў" і “заходнікаў”, падтрыманыя цытатай Якава Трашчанка, выдае яшчэ і выразны ідэалагічны пасыл супраць беларускага нацыянальнага руху, які мае мала супольнага з навукаю. Няпэўнасць уласнай культурнай пазіцыі і моцную залежнасць ад знешніх фактараў (ажно да антыдзяржаўнага сепаратызму і калабарацыі) праз канфесійную прыналежнасць можна заўважыць менавіта ў першай катэгорыі — праваслаўных літвінаў, або, кажучы дакладна, то русінаў, якія ў ВКЛ не стварылі ўласную паўнавартую ідэалагему, а ў Расійскай імперыі трапілі пад праваслаўна-славянафільскі ўплыў ды былі змушаныя будаваць новую — перыферыйную беларускую ідэнтычнасць толькі з этнаграфічных “рэліктаў”.

Калі вярнуцца да прычыны адзначанай вышэй у поглядах І. Марзалюка ды іншых аўтараў супярэчнасці, то яна палягае ў падыходзе да разумення этнічнасці. Беларуская этнічнасць у духу вульгарнага прымардыялізму ўважаецца за спрадвечна існую, “жорстка” дэтэрмінаваную з’яву, калі веданне беларускай мовы або праваслаўнае веравызнанне сведчыць пра наяўнасць непразрыстай мяжы паміж беларускім і літоўскім. Адназначнае разуменне “русінскасці” як этнічнасці, а не канфесійнай прыналежнасці таксама здаецца не вельмі карэктным у святле апошніх тэндэнцый у навуцы^[22]. Падобны падыход скажае рэальную лінгвістычную і этнакультурную сітуацыю ў рэгіёне паміж Вільняй і Менскам ды Браславам і Берасцем, а мо нават і шырэй, дзе працяглы час існавала балцка-славянскае дзвюхмоўе. Ёсць і канкрэтныя яго прыклады — дакументальныя сведчанні таго як простыя сяляне і ўрадоўцы добра валодалі як старабеларускай, гэтак і літоўскай мовай^[23]. Моўнай церазпалосіцы хутчэй за ўсё адпавядала і рэальнае становішча з этнічнай самаідэнтыфікацыяй, якая магла залежыць ад розных сітуацый і кантэкстаў, у звязку з чым слушным здаецца меркаванне Генадзя Сагановіча:

“У ВКЛ, думаю, можна было адначасова быць і “літвінам”, і “русінам” — гэта не выклікала канфлікта ў свядомасці таго часу, і толькі ў індустрыяльным грамадстве адначасовая прыналежнасць да некалькіх нацый стала немагчымай"^[24].

У падобным рэчышчы разважаў і выбітны знаўца балцка-славянскіх дачыненняў Уладзімер Тапароў:

“мяжа паміж балцкім і славянскім праходзіла не толькі ў прасторы і часе, але і праз адзін народ, адну культуру і нават праз аднаго чалавека, які роўна быў і балтам і славянінам і ў розных абставінах мог па-рознаму актуалізоўваць сваю этнічную, культурную, моўную іпастась, падобна таму, як у пазнейшы час адныя і тыя ж людзі, гарады, вёскі маглі выступаць і як “літоўскія” і як "рускія“"^[25].

Нагадаем, што яшчэ ў XIX ст. беларускамоўныя вернікі як каталіцкага, гэтак і праваслаўнага веравызнання на Віленшчыне ды Гарадзеншчыне нярэдка апазнаваліся як літвіны / літоўцы^[26]. У XX ст. этнонім “літвіны” фіксуецца этнографамі ў памежных зонах кантакту этнічных групаў на Заходнім Палессі, а геаграфічны рэгіён Літва ва ўсходнеславянскім арэале атаесамляецца з сучаснай паўночна-заходняй Беларуссю^[27].

Больш адэкватным для апісання этнакультурных працэсаў нам здаецца спалучэнне канструктывісцкага і сімвалічнага падыходаў, паводле якога праява этнічнай ідэнтычнасці заўсёды залежала ад канкрэтнай сітуацыі і таму яна можа быць дакладна акрэслена як “сітуацыйны канструкт”. Гэта азначае, што ў розных абставінах адзін і той жа чалавек мог атаесамляць сябе з рознымі групамі і выступаць іх чальцом. Асновай для самаідэнтыфікацыі была асаблівая карціна свету, уласцівая кожнаму чалавеку, выяўленая ў міфах ды вераннях, якія ён падзяляе, у розных сэнсах, якія надаваліся людзям, элементам матэрыяльнай культуры і інстытутам, што падзяліліся на “сваіх” і “чужых”. Канструяванне этнічных адрозненняў адбывалася ў шчыльнай сувязі з узнікненнем сацыяльных групаў, інстытутаў, палітычных структураў, якія прэтэндавалі на асаблівае становішча, ды іх ідэалагічным афармленнем, то бок абгрунтаваннем свайго існавання і дзеянняў. Але ў збіранні групаў адыгрывала важную ролю не толькі гэтая “палітыка”, але “традыцыя”, эсэнцыяй якой быў міф пра супольнае паходжанне, здатны аб’яднаць і паставіць пад адзін штандар людзей рознага паходжання. Носьбітам традыцыі як правіла быў адносна невялікі калектыў, звычайна — вайсковая эліта, які захоўваў яе і перадаваў другім групам, уцягнутым у працэс збірання^[28].

Прыкладам дзеяння падобнага механізму этнічнай ідэнтыфікацыі можа быць міф пра рымскае паходжанне літоўскай арыстакратыі, які мусіў быў падкрэсліваць яе апрычонасць ад польскай і русінскай. Шляхта русінскага паходжання паступова ўцягвалася ў працэс “збірання” агульнай палітычнай нацыі пад літоўскай эгідай ды ўрэшце пачынае ўсведамляць сябе літвінамі. Адначасна з гэтым у Рэчы Паспалітай фармуецца агульная польская палітычная нацыя, у межах якой літоўская шляхта захоўвала ўласную этнічную адметнасць і гістарычную свядомасць. Літоўска-русінска-польскі арыстакратычны сінтэз абумовіў з’яўленне таго, што атрымала назоў “літвінскай культурнай традыцыяй” у беларускім кантэксце. У ёй вылучаецца шэраг характэрных рысаў: літоўскі патрыятызм, ідэалізацыя гісторыі ВКЛ; каталіцкая (уніяцкае) веравызнанне бальшыні носьбітаў гэтай традыцыі; талерантнасць у дачыненні да прадстаўнікоў іншых станаў, этнасаў, канфесій; польскамоўнасць (пры гэтым утварыўся адмысловы варыянт польскай мовы — "пальшчызна крэсовая“)^[29].

Сучасныя спрэчкі даследчыкаў і публіцыстаў тычыцца менавіта разумення сутнасці традыцыі, яе рэальных і міфалагічных складнікаў, іх герархіі, яны вядуць навуковае ды ідэалагічнае змаганне за права вызначаць яе змест і адпаведна фарміраваць нацыянальную ідэнтычнасць беларусаў. Літоўскі міф у сваім часе перамог, бо русіны, ня здолеўшы стварыць прывабную, моцную версію свайго, пачалі пераймаць міф літоўскі. Таму можна згадзіцца з Валерам Булгакавым, што

"прысваеньне польскай ці літоўскай традыцыі як уласнай лішні раз сьведчыць пра слабасьць ці хімэрычнасьць аўтэнтычнай рускай"^[30].

Але гэтая трапная выснова вымагае змены акцэнтаў. У дачыненні да літоўскай і літоўскай-польскай традыцыі казаць пра “прысваенне” — некарэктна, бо для значнай часткі беларусаў яна не менш аўтэнтычная за рускую. Свой пройгрыш у ідэалагічнай канкурэнцыі асобныя прадстаўнікі былой русінскай эліты ВКЛ змаглі кампенсаваць ужо толькі пасля знікнення гэтай дзяржавы праз рознабаковую дзейнасць у рэчышчы паноўнай ідэалогіі Расійскай імперыі —

"хуткасць асіміляцыйных працэсаў у Беларусі не растлумачыць адно агрэсіўнасцю каланіяльных наратываў — у вялікай ступені яны былі вынікам абумоўленай культурнымі і гістарычным чыннікамі гатовасцю рускай эліты ВКЛ да калабарацыі з расейскім імперскім урадам“^[31].

Менавіта ў гэтым можна заўважыць асноўныя прычыны ды перадумовы з’ўялення “заходнерусізму”.

Беларусы versus літвіны

Яшчэ адна заўважная тэндэнцыя — спроба адчужання, проціпастаўлення беларускага і літоўскага пад выглядам патрыятычнай адданасці беларушчыне. Вельмі празрыста пра гэта прамаўляе А. Латышонак:

“беларуская нацыянальная ідэя развівалася ў ідэалагічным змаганні з літоўскай нацыянальнай ідэяй. Безумоўна, не абышлося пры гэтым без узаемных уплываў. Тым не менш, беларуская нацыянальная ідэя ў сваёй “чыстай форме” наагул несумяшчальная з літоўскаю, паколькі гэтыя ідэі адносяцца да розных сістэмаў духоўных, культурных і гістарычных каштоўнасцяў"^[32].

Чым тады ёсць чыстая беларуская ідэя? Пералічым асноўныя яе складнікі, якія вынікаюць з аналізу працаў ідэалагічных пурыстаў беларускасці: славянства, руская генеалогія, праваслаўе, мова. Відавочна, што гэтыя складнікі былі б вельмі блізкія любому прарасійскаму нацыяналісту, хіба што трэба яшчэ прызнаць беларускую мову самастойнай, а не дыялектам расійскай. Але гэта насамрэч непрынцыпова, усе астатнія каштоўнасці супадаюць.

Прынцыповым ёсць адрынанне літоўскасці, як робіць гэта А. Латышонак, характаразуючы "літоўскі міф":

"Ён вельмі распаўсюджаны, і ягоныя прыхільнікі зацята адмаўляюць любую іншую традыцыю. Сапраўдныя міфы адпавядаюць вельмі глыбіннай праўдзе, але ў гэтым выпадку літвінскі міф — фальшывы і шкодны для беларускасці"^[33].

Мяркуючы паводле тэкстаў прыхільнікаў выключна рускай генеалогіі беларускай нацыянальнай ідэі менавіта яны зацята адмаўляюць любую іншую традыцыю, а канкрэтна, традыцыю літоўскую, хаця больш справядлівым было б прызнасць, што беларускасць у яе незалежніцкім вымярэнні сфарміравалася як літоўска-рускі сімвалічны сімбіёз. І ўжо кожны тутэйшы чалавек праз ўласнае рэгіянальнае паходжанне, веравызнанне, культурныя, эстэтычныя і ідэалагічныя прыхільнасці знаходзіць у ім найбольш адпаведнае для сябе. Спробы змусіць палюбіць усё агулам, у тым ліку нешта далёкае, у свойскасці якога ёсць сур’ёзныя паставы сумнявацца, мы б назвалі не лаяльнасцю да пэўнай версіі нацыянальнай генеалогіі дзеля ўяўнага адзінства, а інтэлектуальным бальшавізмам. Адасабленне ад літоўскай традыцыі і навязванне рускай у якасці адзінай легітымнай асновы для беларускай нацыянальнай ідэі выдае памкненне на “зачыстку” культурнай памяці ад “іншародных” элементаў. Рэальныя гістарычныя асновы і працяглае існаванне сярод беларусаў “літоўскага міфа”, рост цікавасці да яго, як і колькасці прыхільнікаў — найлепшае сведчанне яго адпаведнасці “глыбіннай праўдзе”. А вось што сапраўды шкодзіць нацыянальнай ідэі, дык гэта недальнабачнае змаганне з ім.

На жаль, гэта разумеюць далёка не ўсе. З’яўляюцца нават адмысловыя "антылітвінскія трактаты“^[34], дзе прыхільнікам літоўскай традыцыі прыпісваюцца ўсемагчымыя заганы — ад постмадэрнізму да карыстання беларускай мовай. Абвінавачанне ў постмадэрнізме грунтуецца на закідах у адмаўленні беларускага нацыяналістычнага метанаратыву, шызафрэнічнасці і нават наўмысным “забойстве” асобы. Тут варта зрабіць патрэбныя ўдакладненні. Паслядоўныя “літвіны”, якія апелююць да ўласнай традыцыі і кажуць пра яе актуальнасць для Беларусі, крытыкуюць нацыяналістычны метанаратыў не з пазіцый адмаўлення метанаратыву як такога, а з пазіцый герархічнасці і легітымнасці. Канстатуецца відавочны крызіс сканструяванага нацыяналістамі класічнага канцэпту беларускай ідэі і ідэнтычнасці, ставіцца пад сумнеў яго выключнасць і спробы “узурпацыі” грамадскага меркавання пад яго эгідай з гледзішча агульнай гісторыі Краю. Як сродак супраць негатыўных наступстваў яго нетрываласці і магчымага распаду разглядаецца з’яўленне паралельнай “сістэмы каардынатаў” у выглядзе элементаў літоўскай традыцыі, паўстанне новай культурнай герархіі. Тактыка герархізацыі культурнай прасторы можа служыць лекам ад сапраўднай шызафрэнічнасці — расколу беларускага соцыюму на “свядомых” і “несвядомых” адносна нацыяналістычнага наратыву. З гэтага гледзішча, літвінізм — з’ява, якая не адпавядае сутнасным катэгорыям постмадэрну, але найбольш адэкватная азначэнню “кансерватыўнай рэвалюцыі” як антыэгалітарнай, фундаменталісцкай альтэрнатыве мадэрнісцкім і постмадэрнісцкім устаноўкам^[35], што апелюе да аўтарытэту Традыцыі ў шырокім разуменні. У прызнанні аўтарытэту і герархіі палягае выйсце і для асобы, але не дзеля “смерці”, а дзеля ператварэння ў іншы кшталт, пазбаўлены комплексу паразніцтва і нямогласці, якія пераследуць беларускі рух усё апошняе стагоддзе.

Супраць літвінаў высоўваюцца і фармальныя закіды, гэткія як змешванне катэгорый свядомасці і ідэнтычнасці:

"“Літвіны” блытаюць ці наўмысна падмяняюць свядомасць на ідэнтычнасць [троху раней тлумачыцца адрозненне паміж імі: “самасвядомасць — у значэнні ‘здавацца сабе”, ідэнтычнасць — у значэнні “быць’” — А. Дз.]. Самасвядомасць шляхецкай палітычнай нацыі або заходнебеларускага насельніцтва (або і тое, і другое) выдаецца за “сапраўдную” беларускую ідэнтычнасць... Гэтую ідэнтычнасць выявілі этнографы і філолагі ў 19 ст., а існавала яна, як, было ўжо сказана, дзесьці з 12-13 ст. Аказалася, што панямонскія славянамоўныя літвіны ідэнтычныя па мове і культуры не літоўцам, а падняпроўскім і падзвінскім беларусам, гэтаксама як і ўсходнія палешукі. І ўжо на базе гэтага адкрыцця пачаў фармавацца беларускі нацыянальны рух“^[36].

Ідэнтычнасць у такім разе гэта не проста нейкая замкнёная ў сабе самасць (самасвядомасць), але тое, што можа найперш быць засведчана вонкавым назіральнікам, нездарма “антылітвін” апелюе менавіта да гэткіх фіксацый моўных або этнаграфічных рэалій. Але любая фіксацыя — гэта найчасцей і пэўная інтэрпрэтацыя, а фактычна канструяванне таго ці іншага кантэксту, дзеянне якога добра праілюстраваў І. Марзалюк:

“менавіта “злыя”, “змаскалізаваныя” мясцовыя беларускія інтэлектуалы “заходнярускай” (і ці не першым — Міхайла Баброўскі) традыцыі першымі пачалі скарыстоўваць “лінгвістычны” аргумент — родную мову насельніцтва — дзеля акрэслення яго нацыянальнай прыналежнасці. Менавіта яны, а не высакародныя краёўцы, залічылі ў шэрагі беларускага народа старакаталіцкае, у асноўнай сваёй масе балцкага паходжання, насельніцтва Заходняй Беларусі“^[37].

Магілёўскі гісторык неаднойчы прызнае, што насельніцтва Заходняй Беларусі (гістарычнай Літвы) мае збольшага балцкае (літоўскае) паходжанне, але створаны “заходнерусамі” кантэкст, дзе мова выступае вызначальным і, бадай, адзіным крытэрыям этнічнасці цалкам выключыў для яго перспектыву тамтэйшай літоўшчыны (славянскамоўнай Літвы), хаця іншыя інтэрпрэтацыі на падставе веравызнання, свядомасці або традыцыйнай культуры і тапаніміі маглі б там засведчыць прыкметную прысутнасць літоўскага і таксама польскага кантэксту^[38].

Калі ўжыць тую ж самую метадалогію да сучасных беларусаў, то выявіцца, што іх ідэнтычнасць ужо варта вызначаць не паводле рэальнай моўнай сітуацыі, бо пераважаная бальшыня насельніцтва Беларусі сёння размаўляе па-руску і тады яна мусіла б прызнавацца часткай расійскага народу (як гэта часта і робіцца, асабліва нашымі ўсходнімі суседзямі), а паводле самасвядомасці. Такім чынам атрымліваецца, што рускамоўны беларус — сапраўдная ідэнтычнасць, а вось беларускамоўны літвін — гэта ўжо постмадэрнісцкая самасвядомасць. Толькі выдае на тое, што гэта і ёсць блытаніна паняццяў ды маніпуляванне імі дзеля патрэбаў уласнай інтэрпрэтацыі, то бок тое, у чым вінаваціць аўтар “антылітвінскага трактату” сваіх апанентаў.

Дарэчы, некаторыя беларускія інтэлектуалы, здаецца, свядома ўжываюць падобныя падыходы, параўн. заяву Сяргея Дубаўца:

"Беларус — гэта назва, за якой стаіць подзьвіг, і легенда, за якой — культура. За літвіном сёньня нічога такога няма, яшчэ толькі трэба зьдзейсьніць подзьвіг, стварыць легенду й культуру"^[39].

 Цікава, а які канкрэтна подзвіг за гэтай назвай маецца тут на ўвазе? Калі звярнуцца да яе гістарычных пачаткаў, то высвятляецца, што

"з’яўленне беларускай дзяржаўніцкай ідэі звязана з асобай беларускага палкоўніка Канстанціна Паклонскага, якога даводзіцца ўвогуле sensoscricto прызнаць першым беларускім палітыкам... Канстанцін Паклонскі быў шматразовым здраднікам. Ён здрадзіў польскаму каралю і вялікаму князю літоўскаму Яну Казімеру на карысць гетмана Запароскага вайска Багдана Хмяльніцкага, таму — на карысць цара Вялікай і Малай Расеі Аляксея Міхайлавіча. У сваю чаргу, цару ён здарадзіў, вярнуўшыся на польска-літоўскі бок...“^[40].

Як бачым, “подзвіг” першага беларускага палітыка заключаўся ў шматразовай здрадзе, — ці не таму П. Васючэнка і В. Акудовіч звяртаюць увагу на тое, што “комплекс здрады” нібы арганічна знітаваны з беларускасцю і нават бачаць у гэтым адну з падставаў яе выжывання^[41]?

Якая ж легенда ды пачатковы змест стаяць за ёй? Даследнік беларускага нацыяналізму В. Булгакаў досыць шчыра адказвае на гэтае пытанне:

“Белая Русь, больш вядомая як Беларусь, — гэта літаратурны твор, які ўпершыню фіксуецца ў летапісах XIII ст. (“Incipiunt descriptiones terrarum”), верагодна, адносна цяперашняга расійска-карэльскага памежжа. Пазней гэты паразітычны блукаючы назоў ужываўся ў дачыненні розных украінскіх рэгіёнаў, усёй Маскоўскай дзяржавы, Паўночнага Прычарнамор’я і Прыазоўя, Пскоўскай вобласці ды іншых усходнееўрапейскіх тэрыторый. У часы Вялікага княства Літоўскага яго рускія землі ніколі ў дзяржаўных дакументах не называліся “беларускімі”. Толькі ў 1555 г. тэрмін “Белая Русь” быў ужыты “з вонкавай пазіцыі” для апісання часткі Вялікага княства Літоўскага. У канцы 1570-ых ён пашыраецца на акупаваную з 1563 г. Іванам Жахлівым частку ВКЛ", а пазней, у перыяд пасля акупацыі Расійскай імперыяй “пашырэнне тэрмінаў “Беларусь” і “беларусы” доўгі час было справай каланіяльнай адміністрацыі, а не нацыянальных агітатараў — і кансерватыўная сялянская маса сустрэла іх з засцярогай, і ў шэрагу беларускіх рэгіёнаў са спецыфічнай канфесійнай сітуацыяй ён не прыжыўся дагэтуль"^[42].

Блізу да падобных высноваў прыйшоў і этнолаг Павал Церашковіч:

“палітыка веды, што праводзілася расійскай адміністрацыяй у другой палове ХІХ ст. у мэтах змагання з паланізмам, прыводзіла да канструявання “уяўнай Беларусі” — гісторыка-фальклорна-этнаграфічнай цэльнасці, якай раней ніколі не існавала... Я цалкам і напоўніцу аддаю сабе справаздачу ў тым, што “беларускасць” разглядалася ўладай як праява “спрадвечна рускага” характару краю. Аднак без урадавых высілкаў у гэтым накірунку стварэнне ўласна нацыянальнага беларускага праекту было б наўрад ці магчымым. Больш таго, каланіяльная палітыка веды не пакінула нацыянальнаму руху магчымасці выбару этноніма. Яго актывістам прыйшлося змірыцца са слабай, але ўжо звыклай формай “Беларусь” пры патэнцыйнай магчымасці іншых варыянтаў, што больш дыстанцуюць ад Расіі, гэткіх як “літвіны” і "крывічы"^[43].

Такім чынам, мы можам абгрунтавана сцвердзіць, што беларускасць як прадукт каланіяльнай палітыкі веды стала ў пэўны час найбольш пашыранай формай тутэйшай ідэнтычнасці. Аднак асаблівых прычынаў для таго, каб пыхліва выхваляцца гэтым у духу С. Дубаўца мы не бачым, бо як не намагаліся нацыянальныя ідэолагі і актывісты напоўніць беларускасць некаланіяльным зместам асноўным паказчыкам паспяховасці іх варыянту нацыянальнай ідэі мелася быць здабыццё ды працяглае трыманне рэальнай палітычнай ды культурнай улады. Зважаючы на гэта, паспрабуем выказацца гранічна, — “заходнерускі” варыянт беларускасці аказаўся больш жыццяздольным ды запатрабаваным не толькі праз перманентную адміністрацыйную і ідэалагічную падтрымку звонку, але і праз большую адпаведнасць пачатковым мэтам ды перспектывам “чыстага” беларускага праекту як такога.

Абвінавачваюцца літвіны таксама ў “паразітаванні” на беларускіх дасягненнях, нават мове, за чым бачыцца ці не адмаўленне ў праве карыстацца яе літаратурным варыянтам. Аргумент пра мову папраўдзе бязглузды, бо як вядома, кадыфікацыя літаратурнай беларускай мовы была супольнай справай прадстаўнікоў розных культурных традыцый: літоўска-польскай, заходнерускай, уласна беларускай. Накідваць камусці з сучасных іх прыхільнікаў ярлык “паразіта” за факт карыстання беларускай мовай выдае хутчэй на паранаідальнае трызненне. І забывацца пра тое, што шмат дзеля кадыфікацыі гэтай мовы зрабілі тыя, хто вельмі крытычна ставіўся да самога канцэпту беларускасці, прыкладам, Вацлаў Ластоўскі або Ян Станкевіч — прыкрая непавага да іх руплівай працы. Пагатоў, яшчэ невядома, хто насамрэч на чым паразітуе, згадайма хаця б тую аграмадную ролю, якую выконвае вобраз літоўскай дзяржаўнасці ў фарміраванні гістарычнай памяці беларусаў або спекуляцыі адносна статусу старабеларускай мовы ў канцэлярыі вялікага князя ды нават герб “Пагоня”, які беларусы спадкавалі ў якасці нацыянальнага сімвала менавіта з ВКЛ. Больш таго, заўважым, што беларускасць хаця б без каліва літоўскасці зноў ператвараецца ў хімеру або правінцыйную адмену “общерусскости”. Апошнія пятнаццаць гадоў існавання “дэлітуанізаванай” Рэспублікі Беларусь — добры гэтаму прыклад.

Усведамленне Літвы

Літва — гэта пачаткова балцкая этнакультурная ды палітычная супольнасць, метраполія, што лакалізавалася паміж Менскам і Коўняй, якая ў Сярэднявеччы здолела пашырыць сваю ўладу на вялізарныя абшары, стварыўшы адно з наймагутнейшых гаспадарстваў свайго часу — Вялікае Княства Літоўскае, Рускае, Жамойцкае ды інш.

Змяняючы цягам стагоддзяў свае межы, культурны ды моўны ландшафт, Літва не толькі захавала сваё этнічнае ядро, але і пакінула багатую спадчыну, спадкаемцамі якой могуць сябе лічыць прадстаўнікі некалькіх сучасных народаў: перадусім літоўцы, беларусы і літоўскія палякі. Літвіны, літоўцы,lietuviai — этнонім і палітонім, які іх усіх аб’ядноўвае на розных узроўнях. Так, у розныя часы сэнс і змест гэтых найменняў ня быў аднолькавы, але тут ёсць дзве стратэгіі: усяляк спрабаваць іх адасобіць адзін ад аднаго, нават проціставіць альбо, наадварот, знайсці агульную аснову, супольны грунт, з якога выраслі ўсе адмены літоўшчыны. Менавіта другую, інтэгральную візію, прыкладам, дэманстраваў адзін з прадстаўнікоў “краёвага” руху, што аб’ядноўваў нашчадкаў шляхецкай палітычнай нацыі ВКЛ, — Баляслаў Ялавецкі, які пісаў:

"Жыхар Палангі, Коўні, Вількаміра, Свянцян альбо Вільні, Горадні, Наваградка і нават Менску ёсць літоўцам, незалежна ад таго, ці ён гутарыць па-літоўску, па-польску або па-беларуску. Увесь уклад ягонага жыцця, звычаяў, сам сэнс ягонага існавання нагэтулькі паўсюдна аднолькавы, што апрача мовы цяжка заўважыць якую-кольвек іншую розніцу. А гэта пацвярджае, што на ўсім абшары Літвы жыве адзін народ, спаяны цягам стагоддзяў супольнай крывёй літоўцаў, палякаў і беларусаў"^[44].

Блізкія поглядывыказваў і Мячыслаў Давойна-Сыльвэстровіч:

"...Літоўскі народ складаецца пераважна з насельніцтва, ...якое гаворыць трыма мовамі... Тых, што гавораць па-літоўску і прапагандуюць гэтую сваю мову ў справе нацыянальнага адраджэння назавём літвінамі-народнікамі. Тых, што гавораць па-польску або па-беларуску, але ня ўмеюць па-літоўску, уважаючы сябе за літвінаў і спрыяючы справе адраджэння літоўскага народу назавём літвінамі-патрыётамі. Тых, што ўважаюць сябе за палякаў і беларусаў, але прагнуць згоды з літоўскімі народнікамі і патрыётамі, працуючы над культурным, эканамічным развіццём Літвы, у якой нарадзіліся і якую палюбілі, назавём літвінамі-грамадзянамі“^[45].

Нягледзячы на тое, што ў працэсе паўстання сучасных нацый гэтая повязь была шмат у чым перарваная, а тэрыторыю былога ВКЛ шматкроць па-жывому раздзяралі дзяржаўныя межы, якіх ніколі не было раней, гэтая лучнасць працягвае існаваць ды аднаўляцца ў розных формах, у тым ліку і як тутэйшае літвінства. Таму найбольш прадуктыўным шляхам здаецца разуменне спадчыны ВКЛ не як фактару падзелу і ўзаемных прэтэнзій, што часта сустракаецца ў сённяшніх нацыянальных гістарыяграфіях і папулярных дыскусіях, але як агульную непадзельную скарбонку нашай мінуўшчыны і аснову ідэнтычнасці народаў-спадкаемцаў гэтай дзяржавы.

Вялікае Княства Літоўскае дае ўнікальны прыклад рэальнай калектыўнай ідэнтычнасці з гарманічным стаўленнем да кожнай этнічнай і рэлігійнай групы. Беручы пад увагу гэтую ментальную і соцыякультурную спецыфіку тутэйшай прасторы эпох Сярэднявечча і Рэнесансу, цалкам правамерна, высунуць тэзіс пра тое, што рэгіён ВКЛ з’яўлялася арганічным утварэннем, якое мае рэальную, а не сканструяваную гісторыю. “Рэгіён ВКЛ”, такім чынам, варта разглядаць як нашую супольную Айчыну. Гэта тое, да чаго апелявалі згаданыя вышэй “краёўцы”, адна з ідэолагаў руху — Канстанцыя Скірмунт гэтак тлумачыла сутнасць “краёвасці”:

“Краёвая ідэя ёсць гармоніяй трох адвечных народных стыхій нашага краю: літоўскага (разам з латышскім), польскага і русінскага ў іх спрадвечнай бацькаўшчне Літве і Беларусі; яна ёсць згодай тых стыхій у супольнай грамадскай працы для агульнага дабра пры вольным і самастойным культурным развіцці кожнага з іх”^[46].

Гэта, бадай, і ёсць найбольш адэкватная формула для беларускай агульнанацыянальнай “метатэорыі”. Краёвы патрыятызм, зварот да супольных традыцый, прызнанне беларускай мовы як агульнай каштоўнасці поруч з прызнаннем важнасці польскай і літоўскай моваў для Краю — гэта можа стаць падмуркам для паразумення прадстаўнікоў розных плыняў і партый. Між іншым, у цяперашніх культурных, геапалітычных, эканамічных варунках кансерватыўны варыянт “краёвай” ідэі можа стаць сапраўдным выратаваннем для еўрапейскай, рэгіянальнай і этнічнай ідэнтычнасці. На яе грунце можна пазбыцца і недарэчных міжнацыянальных супярэчнасцяў, якія сёння на тле глабальных тэндэнцый выдаюць на самазабойчую глупоту.

Фактычна, нягледзячы на знікненне ВКЛ з палітычнай мапы, да пачатку XX ст. сённяшнія Літва і Беларусь былі часткамі аднаго этнакультурнага і геапалітычнага абшару, а нашыя народы ўтваралі адну соцыякультурную прастору, належалі да адной духоўнай, метафізічнай Айчыны. Узгадаем словы Францішка Багушэвіча, які апазнаваў беларушчыну ў межах даўняй Літвы: "А ў сярэдзіне Літвы як тое зярно ў гарэху была наша зямліца"^[47]. Спробы знайсці ў гісторыі рэгіёну штосьці выключна беларускае або літоўскае ў гэтай відалі выдаюць на праявы непавагі як да шматграннай культуры ВКЛ, гэтак і да цяперашніх народаў-суседзяў, бо соцыякультурныя структуры Вялікага Княства ёсць першаснымі і самадастатковымі ў дачыненні да цяперашніх нацыянальных дзяржаваў. Адсюль вынікае патрэба пошуку, даследвання і культывавання таго, што лучыць беларусаў, літоўцаў і літоўскіх палякаў: агульных этнічных вытокаў, традыцыйнай культуры, гістарычнай мінуўшчыны. Акурат тут і цяпер карыснае існаванне літвінаў з гэткім жа пакліканнем, пра якое колісь казала пані Скірмунт у дачыненні да нашай арыстакратыі:

"мы ёсць перадусім жывою часткаю гістарычнага грамадства Літвы і Беларусі з адзінымі нацыянальнымі каштоўнасцямі ды маем абавязкі адносна яго як такога... мы ёсць вартаўнікаміі культуры і гістарычнай праўды, захавальнікамі супольных традыцый“^[48].

Як можна заўважыць, зацятыя спрэчкі наконт ролі кожнага з нашых народаў у супольнай гісторыі насамрэч не высвятляюць ісціну, а распальваюць варажнечу, выгодную толькі знешнім сілам^[49]. Менавіта таму варта адмовіцца ад нікчэмных закідаў у літоўскі бок ды пачаць замест гэтага прыязны дыялог, пры гэтым адначасна спрабуючы па-іншаму ўсвядоміць сябе, сваю краіну і народ. Беларусы, якім папраўдзе рупіць спадчына ВКЛ, ня мусяць марна патрабаваць тое, чаго нібыта нехта несправядліва “пазбавіў”, але павінны найперш адкрыць сапраўднага літвіна ў сабе — у сэнсе этнічным, рэгіянальным, грамадзянскім. Цвердзіць тое, што літвіны ў Беларусі — гэта асобная нацыя, “мікраэтнас” і намагацца любымі метадамі адасобіцца ад беларусаў з нашага гледзішча недарэчна і контрпрадуктыўна. Больш перспектыўнай здаецца пазіцыя паводле якой літвін — гэта найперш тутэйшы прыхільнік літоўскай традыцыі, той, хто свядома яе культывуе і працягвае. Пры гэтым рэальная ідэнтычнасць літвінаў можа грунтавацца на некалькіх падставах:

• усведамленне ўласнага балцкага (літоўскага) паходжання, незалежна ад ведання балцкай (літоўскай) мовы (як прыкладам было з польскамоўнымі літвінамі-"краёўцамі“) — gente Lithuani natione Albarutheni;
• тэрытарыяльнае паходжанне з гістарычнага рэгіёну Літва, лакалізаванага паміж Менскам і Коўняй;
• “гістарычны” патрыятызм да Вялікага Княства Літоўскага або “рэгіёну ВКЛ”, сантымент да яго традыцыі і культуры (параўн. словы князя Мацея Радзівіла, прамоўленыя ў часе нядаўняга візіту ў Беларусь: "зусім не важна, хто я па пашпарце — паляк, літовец ці беларус. Галоўнае, што ў сэрцы я адчуваю сябе грамадзянінам Вялікага Княства Літоўскага"^[50]).

Гэтыя асновы ідэнтычнасці можна таксама дапоўніць візіяй “літоўскага свету” — Pax Lithuanica, які аб’яднаў бы шырэйшы абшар. У адрозненні ад Брытанскай садружнасці або франкафоннага свету тут асноўным крытэрам належнасці замест колішняй палітычнай залежнасці і панавання адзінай мовы, была б супольная гістарычная памяць, дзяржаўная ды культурная традыцыя. Да гэткага “літоўскага свету”, апрача сучасных Літвы і Беларусі, што складалі ядро ВКЛ, можна было б далучыць яшчэ і Польшчу, Украіну, заходнюю частку Расіі, Латвію, Малдову.

Літоўская традыцыя

Паспрабуем у агульных рысах акрэсліць у чым жа карэніцца літоўская традыцыя? Найперш гэта вялізарны пласт паганскай культуры ў беларуска-літоўскім краі, і хоць вынікам хросту ўрэшце стаў яго падзел на дзве часткі: праваслаўную і каталіцкую, менавіта ў дахрысціянскія часы мы можам знайсці шмат агульнага, агульнае таксама і тое, што нягледзячы на фармальную хрысціянізацыю, наш край і дагэтуль застаецца запаведнікам спрадвечных веранняў і ўяўленняў. З гэтага, бадай, вынікае адметнасць і унікальнасць Літвы, што дасягнула найвышэйшай магуты менавіта як паганская дзяржава, імперыя...

Як мяркуюць некаторыя аўтары, Літва нават мае пэўныя рысы асобнай цывілізацыі, якая паўставала яшчэ ў язычніцкія часы^[51]. Гінтарас Бераснявічус вызначае у якасці яе прыкметаў гарманічную ўпісанасць у мясцовы прыродны ландшафт, спалучэнне натуральнага і культурнага:

“У цывілізацыі, да якой мы належым, не было гарадоў, метраполій, характэрных для цывілізацыі “каменю”. Тым не менш, яна мае ўсе прыметы цывілізацыі. І змяшчае ў сабе іншыя прынцыпы. Яе сутнасць — беспасрэднае кіраванне стыхіямі і першаснымі элементамі. Выкарыстанне прыродных рэчаў і натуральных элементаў у будаўніцтве цывілізацыі. Гэта цывілізацыя стыхій. Не прыродны стан, у якім стыхіі ды рэчы, звяры і ворагі нападаюць як непазбежная даніна, а племя выжывае, рэагуючы, змагаючыся ў пошуках месца, сховішча і палявання ў лесе, або вандруючы ў стэпах і займаючыся жывёлагадоўляй. І не земляробства — там, дзе арашаецца ўрадлівы пласт, утвораны штогадовымі паводкамі. Мы дзейнічаем інакш. Цэглу цывілізацыі мы ствараем з прыродных элементаў. Гэта экалагічная цывілізацыя. Яе цаглінкамі было дрэва, яе цэментам — мох, зямля і пясок [...] Мы мелі сваю цывілізацыю, таму што мелі тыя ж самыя “полісы” — нашыя гарадзішчы. Над антычнымі гарадамі, “полісамі”, выраслі акропалі, над нашымі селішчамі — гарадзішчы і святыя курганы. Тры тысячы курганоў у этнічнай Літве — пірамідаў у Егіпце нашмат менш. Нас лучылі гарадзішчы, капцы, святыя месцы..."^[52].

Гэткі вобраз Літвы, які праз стагоддзі транслюецца яе традыцыяй і безадносна часу ўзнаўляецца ў самых розных формах, можна заўважыць амаль ва ўсіх мысляроў, мастакоў, літаратараў, нават палітыкаў, якія вылучаліся асаблівай чуйнасцю да духу сваёй Радзімы. Прыкладам, паводле Томаса Венцлавы гэта выразна выяўляецца ў паэзіі Адама Міцкевіча, дзе

"землі колішняга Вялікага Княства Літоўскага служылі своеасаблівым хронатопам, сімвалічнай прасторай лясоў і азёраў, прасякнутымі духоўнымі плынямі і якія беспасярэдне межавалі з іншым светам. Гэта быў свет самоты і чароўнасці, таямнічасці і жуды, меланхоліі і трывогі..."^[53].

Падобнае пра “літоўскага пясняра” мяркуе І. Марзалюк:

“Для Адама Міцкевіча вобраз старасвецкай Літвы — адназначна вобраз балцкай дзяржавы. [...] “Свае” багі — багі балцкія, літоўская мова — мова балцкая, свае спевы — то спевы вайдэлотаў“^[54].

Сапраўды з гэтым можна згадзіцца, з чым нельга згадзіцца, дык гэта гэта з тым, што балцкая спадчына Літвы не мае да беларусаў ніякага дачынення. Як бачым, польскасць Адама Міцкевіча не замінала яму лічаць сваёй літоўскую традыцыю, таму тут не павінна быць перашкодаў і для беларусаў.

Даследчыкі пытання хрысціянізацыі Усходняй Еўропы таксама звярнулі ўвагу на феномен рэлігійнай сітуацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім, якое да Крэўскай уніі заставалася фармальна паганскім гаспадарствам. Але гэта не пярэчыла яго адэкватнаму функцыянаванню — міжнароднаму (не вяло да выключэння мірнага, у тым ліку саюзніцкага, узаемадзеяння з суседнімі хрысціянскімі краінамі і не спараджала толькі перманентную варажнечу) ды ўнутранаму (не замінала узаемакарыснай палітычнай і вайсковай супрацы язычніцкай Літвы ды яе эліты і хрысціянскага насельніцтва дзяржавы)^[55]. Гэтая акалічнасць у купе з наяўнасцю шматлікіх элементаў паганскага паходжання ў беларускай культуры дазваляе адрынуць як непраўдзівыя словы І. Марзалюка, пра тое, што "па-за межамі хрысціянства няма беларускага народа, няма яго высокай культуры, няма гісторыі, пісьменнасці, мастацтва, літаратуры, усяго таго, што робіць нас рэальна далучанымі да свету еўрапейскай цывілізаванасці ў трох вялікіх еўрапейскіх хрысціянскіх традыцыях — праваслаўнай, каталіцкай і пратэстанцкай“^[56]. Без вялізарнай антычнай паганскай спадчыны ў выглядзе старагрэцкай філасофіі і мастацтва, рымскага права і палітычнай формы не было б ніякага сучаснага канону еўрапейскай цывілізаванасці, а хрысціянства засталося б адной са шматлікіх юдэйскіх сектаў.

Вядома, лацінская культура зрабіла вызначальны для далейшага цывілізацыйнага развіцця ўплыў на Літву, які абумовіў з’яўленне мясцовых кшталтаў архітэктуры, музыкі, пісьменства, адукацыі. Але зважаючы на рэлігійнае вымярэнне гэтага ўплыву (пашырэнне каталіцызму), мы не павінны абсалютызаваць яго і забывацца на адметнасць тутэйшай рэлігійнасці, якая таксама стала сінтэзам этнічнай традыцыі ды хрысціянскіх элементаў, што надзвычай яскрава бачна і сёння ў г.зв. “народным хрысціянстве” вяскоўцаў. Пры чым гэтым духоўным сінтэзам былі прасякнутыя і прадстаўнікі вышэйшых станаў грамадства, скажам, як адзін з апошніх “грамадзянаў ВКЛ” Чэслаў Мілаш:

"Я быў ахрышчаны ў адной маленькай драўлянай бажнічцы, адной з тых, што будавалі здаўна ў сэрцы Літвы. Бажнічка гэтая стаяла ў атачэнні старых дубоў. Гэтыя дубы маглі яшчэ несці ў сабе той старавечны язычніцкі дух, бо Літва была апошняй хрысціянізаванай краінай Еўропы. У любым разе, я дагэтуль захаваў глыбокую веру ў міфалогію дрэваў"^[57].

Кажучы пра каталіцызм як элемент гэтага сінтэзу мы перадусім маем на ўвазе яго рымскую сутнасць, якая не заўжды супадае з сутнасцю чыста хрысціянскай^[58]. Рымская форма як адно з найвышэйшых дасягненняў індаеўрапейскай культуры заключае ў сябе ідэал дзяржавы і герархіі, аўтарытэту і парадку, класічны стыль панавання і падпарадкавання, космаса супраць хаосу, гэта святарна-гераічны свет з пашанай да дысцыпліны, адвагі і гонару, пачуццём меры, стылістычнай і псіхалагічнай стрыманасцю^[59]. Мабыць, нездарма літоўская арыстакратыя апелявала да “рымскага міфу” уласнага паходжання, бо і яе этас шмат у чым супадаў з этасам даўніх рымлянаў. Зрэшты, як мяркуюць даследчыкі, многія элементы сярэднявечнага інстытута рыцарства (рэлігійны сэнс вайны, пасвячэнне ў рыцары, этыка вернасці, нават геральдыка) паходзяць з дахрысціянскіх часоў^[60]. Літва ў гістарыясофскім сэнсе — гэта спалучэнне балта-славянскага і рымскага, матэрыі і формы, прыроды і культуры, “лесу” і “бажніцы”: лесу як божага гаю і лесу барочных бажніцаў у гарадах.

Другім падставовым складнікам літоўскай традыцыі безумоўна варта назваць арыстакратызм. Уласцівы яму этас і воля сталі важнымі чыннікамі дзяржаватварэння. Менавіта гэта меў на ўвазе і адзін са слынных нашчадкаў літоўскіх ваяроў — Юзэф Пілсудскі, кажучы пра нашую супольную сталіцу, — Вільню:

"Незвычайная воля герояў паганскай Літвы, якія стварылі вялікую краіну ад мора да мора, ад муроў Масквы да берагоў Віслы, воля вялікіх рыцараў, вялікіх у дзівоснай згодзе Кейстута і Альгерда, вялікіх у сваіх спрэчках Вітаўта і Ягайлы — воля збудавала гэтыя сцены, узвяла падмуркі нашага гораду, зрабіла яго сталіцай..."^[61].

Літва ў сваім дзяржаўным увасабленні паўставала як працяг даўняй індаеўрапейскай ваярскай традыцыі. Літоўская эліта не толькі паспяхова аб’яднала пад сваёй уладай асноўную частку земляў колішняга балцкага арэалу, яна ўдала скарысталася ўжо гатовымі формамі дзяржаўнай арганізацыі, а таксама культурнымі дасягненнямі суседніх рускіх княстваў. Арыстакратычны стан даўняй Літвы гартаваўся ў шматлікіх войнах, яго высокі культурны ўзровень фарміраваўся на грунце найлепшых дасягненняў еўрапейскай адукацыі, навукі, мастацтва. Сучаснаму беларускаму грамадству гэтага вельмі бракуе, бо месца годнай ваяўнічасці, адвагі занялі прафанічная рахманасць і прыстасавальніцтва. У звязку з гэтым тутэйшы літвінізм можна разглядаць не толькі як з’яву, што беспасярэдне вырастае з дзяржаўнага самавызначэння шляхты Вялікага Княства Літоўскага^[62], але і як ідэю, што мае сярод сваіх найважнейшых асноваў арыстакратычныя каштоўнасці.

Такім чынам, формула літоўшчыны павінна ўлучаць названыя вышэй элементы:

"Літва мае два бакі — гэта і вясковая культура, якая захоўвае дахрысціянскія звычаі, але ж гэта і рыцарская дзяржава, заснаваная на прынцыпах шляхецкай высакароднасці і арыстакратычнай мужнасці. Два твары Януса злучаюцца ў адзінае цэлае"^[63].

Але якім ёсць стасунак гэтай традыцыі з іншымі, чаму мы кажам пра прыярытэт літоўшчыны і вяртанне ёй належнага становішча ў беларускім грамадстве?

Як слушна заўважаў італьянскі традыцыяналіст Юліус Эвола:

“У кожнай гістарычнай нацыі не заўсёды можна казаць пра “традыцыю” у адзінкавым ліку [...] Амаль заўжды працэсы, што разгортваюцца ўнутры нацыі цягам стагоддзяў, маюць комплексны характар і адзначаныя разнастайнасцю фактараў ды уплываў, якія могуць як дапаўняць, гэтак і, наадварот, узаемна пярэчыць і нейтралізаваць адзін аднаго. Фактары, што пераважаюць у гэты момант, могуць праз пэўны час перайсці ў латэнтны стан, ды наадварот, і толькі састарэлы “гістарызм” па-ранейшаму намагаецца звесці ўсю складанасць гэтага працэсу да просталінейнага развіцця [...] больш вольны погляд можа выявіць у гісторыі канкрэтнай нацыі розныя, часам супярэчлівыя магчымасці, якія пэўным чынам адлюстроўваюць гэткія ж адрозныя “традыцыі” [...] менавіта ў пераломныя, крызісныя часы, якія патрабуюць рэакцыі, здольнасці валадарыць, арганізацыі на аснове цэнтральнай ідэі адасобленых і няўстойлівых народных сілаў, паўстае пытанне пра выбар традыцыі. Ва ўласнай мінуўшчыне патрэбна адшукаць ідэі, найбольш сугучныя тым людзям, якія ў падобныя моманты павінны стаць пачынальнікамі новага цыклу“^[64].

Дакладна ў пераломныя, крызісныя часы літоўская традыцыя ў нас становіцца найбольш актуальнай, патрэбнай. Між іншым, гэта надзвычай трапна адчуў і выявіў ў паэтычнай форме Максім Багдановіч у вершы “Пагоня”, што з’яўляецца ў момант трывогі ды прадчування небяспекі:

“Толькі у сэрцы трывожным пачую / За краіну радзімую жах, — / Ўспомню Вострую Браму святую / І ваякаў на грозных канях. / Ў белай пене праносяцца коні, — / Рвуцца, мкнуцца і цяжка хрыпяць... / Старадаўняй Літоўскай Пагоні / Не разбіць, не спыніць, не стрымаць”.

Здаецца, што падобныя адчуванні зусім невыпадковыя і адсылаюць нас да архетыповага узроўню свядомасці. Герб “Пагоня” — выява белага вершніка з узнятым мячом на чырвоным фоне, як сімвал літоўскай традыцыі і дзяржаўнасці карэніцца ў індаеўрапейскай / балта-славянскай міфа-паэтычнай мадэлі свету. Ён сімвалізуе, з аднаго боку, пэўны ўнутраны стан чалавека, які можна апісаць як рыцарскі дух высакароднага ваяра, а з іншага, — звязаны з гэтым станам нейкі звышчалавечы, звышнатуральны чыннік, у крытычны, пераломны, вырашальны момант (у “агоніі”) пэўнага працэсу — звычайнай прыроднай навальніцы, хваробы, змагання, вайны, усяго чалавечага жыцця, складанага гістарычнага перыяду, цэлага касмічнага цыклу і выступае ў якасці “памагатага з неба”, азначае канец “агоніі” ды наканаванне яе станоўчага зыходу^[65].

Трансляцыю гэтага сімвала і той традыцыі, з якой ён атаесамляецца, можна прасачыць і ў грамадска-палітычным вымярэнні. Эпахальныя моманты беларускага нацыянальнага станаўлення заканамерна звязаныя як з вонкавымі іх праявамі (дзяржаўная сімволіка, агульны гістарычны і культурны наратыў), гэтак і з унутранымі (свядомая і падсвядомая маніфестацыя літоўшчыны сярод беларусаў). Акурат тут і палягае водападзел, які дазваляе нам казаць пра аўтэнтычнасць літоўскай традыцыі і хімерычнасць заходнерускай. Першая паўставала як сінтэз, кампраміс спачатку з русінскай, затым з польскай дзеля ўмацавання дзяржаўнасці і палітычнай стабільнасці, пры гэтым дазваляла існаванне розных канфесій, этнасаў, ідэнтычнасцяў у адрозненні, скажам, ад палітычных і культурных рэаліяў Масковіі. Нягледзячы на эпізоды канфратанцыі, рушчына ў даўняй Літве папраўдзе квітнела і яе заняпад збольшага звязаны з праблемамі ўнутры самой русінскай эліты ВКЛ. Другая сілкавалася рэлігійным сепаратызмам і лаяльнасцю да Расіі, якая наўпрост спрычынілася да канчатковага знікнення ВКЛ праз акупацыю Рэчы Паспалітай, непрыязным стаўленнем да “нярускіх” элементаў, шавінізмам, які падрываў этнічны і сацыяльны баланс у краі. Паказальная таксама сітуацыя, што склалася ў першай чвэрці XX ст.: “заходнерусы” за рэдкім выняткам не бачылі ніякай магчымасці для незалежнага ад Расіі існавання беларускага народу, “літвіны” актыўна супрацоўнічалі з беларускім нацыянальным рухам і дзейнічалі разам з ім дзеля дасягнення палітычнай незалежнасці. Зрэшты, і сёння рэха літоўшчыны найбольш чутнае ў асяроддзі беларусаў-"незалежнікаў“, а “заходнерускія” погляды вельмі пашыраныя сярод прарасійскай часткай грамадства. Літоўская традыцыя як складнік беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці — гэта наймацнейшы сродак супраць найбольш небяспечнай з’явы — татальнай русіфікацыі, а вось “русіны” і “заходнерусы”, як паказвае гісторыя, на жаль, не маюць моцнага імунітэту ад калабарацыі з усходнім суседам.

Метафара Iмперыі

Разважанні пра рызаматычны “дыскурс Беларусі” або “кісла-салодкі кактэйль”, якія згадваліся намі ў пачатку гэтага артыкулу, выдаюць на праявы паразніцкай эгалітарысцкай філасофіі. Нацыянальная, дзяржаўніцкая ідэя заўсёды мела і павінна мець уласны стрыжань, ідэйны, культурны і палітычны асяродак, які арганізуе вакол сябе ўсе астатнія абсягі. Беларускасць нараджалася на скрыжанні культурных, рэлігійных, геапалітычных уплываў, што, як нам здаецца, і абумовіла яе супярэчлівасць, нявызначанасць, фрагментарнасць. Ёсць некалькі выйсцяў з гэтай сітуацыі. Адно з іх — спрабаваць палюбіць нясмачны кактэйль і следам за В. Акудовічам абвясціць, што “Беларусь ніколі не будзе толькі беларускай!” ды гэтак далікатна прызнаць сваю нягегласць або, наадварот, удзельнічаць у жорсткім змаганні за права вызначаць змест ды акцэнты беларушчыны ажно да прэтэнзій на выключнасць і гегемонію ў яе асадах. Апошні варыянт мы можам назіраць зараз, бо ў нашай дзяржаве пануе памяркоўная версія “заходнерусізму”, з іншага флангу да яе далучаюцца свядомыя “русінскія” гісторыкі і публіцысты, якія рознымі спосабамі намагаюцца пазвабіць літоўшчыну права на існаванне. Можна канстатаваць, што літоўшчына ў нас de factoрэпрэсаваная і маргіналізаваная. У гэтых варунках літвінства трэба разглядаць не столькі як спробу сцвярджэння купкаю рамантыкаў уласнай ідэнтычнасці, але адну з праяваў змагання за гістарычную памяць ды ўдзел у культурнай палітыцы, а таксама процістаянне ментальнай “зачыстцы”, скіраванай на тое, каб літоўская традыцыя канчаткова знікла ў нашым краі.

Для расійскаарыентаваных “заходнерусаў” літоўшчына непрыемная ўжо фактам сваёй наяўнасці, бо гэта “чужое”, тое, што псуе славяна-рускую “чысціню” тутэйшага люду, для некаторых беларускіх нацыяналістаў яна — “тупіковы” шлях, “шкодны” міф, марнаванне высілкаў і г.д. Але каб зразумець яе праўдзівую ролю ў паўстанні і развіцці беларускай нацыі замест “дыскурса”, “кактэйлю” і “архіпелагу” мы ўжылі б метафару імперыі. Адной з найбольш характэрных прыкметаў імперскасці ёсць наяўнасць палітычна, сацыяльна або эканамічна паноўнай метраполіі (цэнтру) і падпарадкаванай перыферыі, якая пры гэтым можа захоўваць сваю адметнасць ды аўтаномію. У часы ВКЛ тэрытарыяльнай метраполіяй была Lithuania Propria або гістарычная Літва, а Русь і Жамойць — перыферыяй^[66]. Сацыяльным “увасабленнем” метраполіі і стрыжнем дзяржаўнасці быў літоўскі набілітэт, што стаў ядром адзінай шляхецкай палітычнай нацыі, якая ў сваю чаргу была досыць гетэрагеннай у канфесійным ды этнічным плане.

Калі, усведамляючы пэўную рызыкоўнасць подобнага падыходу, экстрапаляваць вобраз імперыі на беларускае грамадства^[67], то заўважым, што яно з’явілася і развівалася як вынік перакулення гэтай герархіі. Сапраўды, шмат для апазнання Беларусі як самабытнага ў этнаграфічным і моўным плане регіёна Расійскай імперыі зрабілі інтэлектуалы-"заходнерусы“ — нашчадкі “перыферыйных” сацыяльных станаў ВКЛ. Прарасійская арыентацыя была для многіх з іх спробай своеасаблівай эмансіпацыі ад яшчэ жывой традыцыі ВКЛ і Рэчы Паспалітай, літоўскага міфу, а вернасць ім акурат адрознівала патрыётаў-"краёўцаў“. Некаторыя прадстаўнікі заходнерускай партыі з “антыпанскім” афектам (прыкладам, Міхаіл Каяловіч^[68]) робячы стаўку на тутэйшае сялянства як у найбольшай ступені пазбаўленую “шкодных” літоўска-польскіх уплываў “спрадвечную частку” рускага народу спрычыніліся да фармавання “мужыцкага” комплексу беларускасці. “Русінскі рэванш” стаў фактычна тым, што мы можам назваць паўстаннем сілаў ressentiment, як разумеў яго Ніцшэ. Гэта мела трагічныя наступствы, бо ў першай палове XX ст. прывяло да фактычнага адчужання беларускага руху ад краёвай эліты і нават да фізічнага яе знішчэння (згадайма хаця б трагічны канец жыцця Рамана Скірмунта). У рэшце рэшт гэта паспрыяла бальшавізацыі самой беларускай ідэі і ўтварэнню беларускай нацыі савецкага кшталту.

Апошнія паўтары стагоддзі месца носьбітаў літоўскай традыцыі з большым ці меншым посьпехам намагаліся заняць шмат прэтэндэнтаў: заходнерусы, сацыялісты, камуністы, нацыяналісты, інтэрнацыяналісты, постмадэрністы і г.д. Літоўскі чыннік старанна выціскаўся і выціскаецца адміністрацыйнымі, навуковымі і ідэалагічнымі высілкамі. Прыклалі да гэтага руку і тыя, каму нібыта рупіць праўдзівы радавод беларускасці. Насуперак іх перакананням, жаданае адзінства нацыі, пагатоў пад уніфікацыйным штандарам яе генеалогіі, не павінна быць самамэтай. Праўдзівая мэта, па вялікім рахунку, адна — існаванне нашага народу, яго культуры для таго, каб самастойна вызначаць свой лёс і панаваць на дадзенай нам Богам зямлі. Дзеля дасягнення гэтай мэты варта карыстацца рознымі сродкамі, у тым ліку і зваротам да тых гістарычных фактаў і рэалій, якія могуць умацаваць гэтую суб’ектнасць. Літоўшчына тут далёка не саступае рушчыне сваім творчым патэнцыялам, этнічнай і гістарычнай легітымнасцю. Яна ёсць найбольш выразнай формай нашай адметнасці, якая мае быць падмуркам любой нацыянальнай ідэі. І не проста падмуркам, але аднавіць страчаны статус культурнай “метраполіі”, а гэта значыць, што

"усведамленне сябе спадкаемцамі Вялікага Княства Літоўскага і ўсведамленне ВКЛ як найбольш працяглага, асноўнага, ключавога этапу нашай гісторыі павінна зрабіцца асновай і грунтам нацыянальна-дзяржаўнай ідэнтычнасці насельнікаў Рэспублікі Беларусь"^[69].

Літоўшына, літоўская ідэя, калі заўгодна, міф аказаўся надзвычай жывучым, бо і ў пачатку XXI ст. ён працягвае сваё існаванне, натхняе, узрушвае, выклікае дыскусіі, што, на нашую думку, толькі пацвярджае яго аўтэнтычнасць і неўміручасць. Таму са шчырай зычлівасцю хочацца параіць яго апанентам перастаць змагацца з тым, што немагчыма і непатрэбна перамагаць ды скіраваць свой імпэт ды высілкі на ніву станоўчай, стваральнай працы, якой яшчэ з гакам хопіць не на адну генерацыю палымяных прыхільнікаў беларушчыны.

А таксама варта чарговым разам нагадаць, што беларуская гісторыя і традыцыя нібы тое карэнне пераплятаецца з літоўскай, іх немагчыма падзяліць, не пашкодзіўшы жыццёвага суладдзя першапачаткаў. Са старога літоўскага дуба ападае лісце і жалуды, з іх узрастае і беларускае дрэва, камель якога ўжо іншы, ён па-свойму прадзіраецца ў неба. Але ўсё адно растуць і ўзнаўляюцца пад тутэйшым небам дубы, ствараючы разам святы гай. Літва ёсць гэткай супольнай святыняй, а ўсе, хто яе шануе — літвіны.

• [1] Бацюкоў А. Найноўшае ліцьвінства як праект карэкцыі сучаснасьці // Arche. 2007. № 12. С. 67.
• [2] Тамсама. С. 68.
• [3] Марзалюк І. Міфы “адраджэнскай” гістарыяграфіі Беларусі. Магілёў, 2009. С. 47.
• [4] Тамсама. С. 95.
• [5] Тамсама. С. 96.
• [6] Zinkevičius Z. Krikščionybės ištakos Lietuvoje: Rytų krikščionybė vardyno duomenimis. Vilnius, 2005. P. 86
• [7] Марзалюк І. Ад этнасу да нацыі // Гістарычны альманах. 2002. Т. VII. С. 161.
• [8] Топоров В. О балтийском слое русской истории // Florilegium: К 60-летию Б.Н. Флори. М., 2000. С. 363.
• [9] Соболевский А. Где жила Литва? // Известия Императорской Академии Наук. Серия VI. 1911. № 15. С. 1053; Топоров В. Образ “соседа” в становлении этнического самосознания (русско-литовская перспектива) // Славяне и их соседи. Этнопсихологический стереотип в средние века (сборник тезисов). М., 1990. С. 9.
• [10] Мыльников А. Картина славянского мира: взгляд из Восточной Европы: представления об этнической номинации и этничности XVI — XVIII века. СПб., 1999. С. 327-328.
• [11] Прозвішча Марзалюк мае хутчэй за ўсё балцкае паходжанне ды звязанае з літ. murzlas, ‘марашка’, murzius, murza ‘мурза, запэцканы, брудны чалавек’, наяўнасць суфіксальнай формы на -юк таксама можа сведчыць на карысць менавіта балцкай этымалогіі прозвішча, параўн.: “сапраўдную самастойнасць у славянскіх мовах набыў балтыйскі (літоўскі) дымінутыўны суфікс -(i)uk-as, з дапамогай якога ў дыялектах беларускай, польскай і ўкраінскай (пераважна на Палессі) моваў утвараюцца назоўнікі ад каранёў, якія ў саміх балтыйскіх мовах не засведчаныя нават у якасці славізмаў” (Лаучюте Ю. А. Словообразовательный аспект лексических заимствований (на материале славянских балтизмов) // http://iling.spb.ru/pdf/des/127lau.pdf). Яшчэ больш гратэскава на фоне ўласнай балцкай і “каталіцкай” антрапаніміі выглядаюць постаці ўраджэнацаў Гарадзеншчыны — гэткія як філосаф Чэслаў Кірвель (параўн. літ. kirvis, kirvelis ‘сякера, сякерка’) або старшыня рэгіянальнай філіі грамадскага аб’яднаня “Белая Русь” Вітальд Песціс (імаверна ад літ. piesta ‘таўкач’ або peštis ‘біцца, ладзіць бойку’), вядомыя сваімі “заходнерускімі” поглядамі.
• [12] Пачатковае ядро палітычнай нацыі ВКЛ складала арыстакарыя з атачэння дынастыі Гедымінавічаў, што паходзіла з Lithuania Proporia, якая ў сваю чаргу ўзыходзіла да балцкага пляменнага набілітэту. Пад паняткам палітычная нацыя разумеецца своеасаблівая сацяльна-палітычная супольнасць, чальцы якой бралі актыўны ўдзел у дзейнасці адміністрацыйнага, выканаўчага апарату, дзяржаўных ворганах грамадскага кіравання, на дыпламатычнай службе, удзельнічалі ў грамадска-палітычным працэсе на мясцовым узроўні і ажыццяўлялі разнастайную творчую дзейнасць, скіраваную на фармаванне каштоўнаснай арыентацыі палітычнай супольнасці і дзяржаўна-грамадзянскай свядомасці. Літоўская палітычная нацыя паступова эвалюцыянавала ў поліэтнічную, шматканфесійную палітычную нацыю ўсяго ВКЛ, чаму спадарожнічала павольнае сціранне адрозненняў паміж шляхтай літоўскага і русінскага паходжання і пашырэнне палітычных прывілеяў магнатаў на сярэднюю шляхту (Кяўпене Ю. Палітычная нацыя Вялікага Княства Літоўскага. Літоўская перспектыва // Arche. 2009. № 9. С. 75-83; Белы А. Эвалюцыя палітычнага народу ВКЛ у Сярэднявечча і Новы час // Arche. 2008. № 7-8. С. 117-119.).
• [13] Смалянчук А. Ліцвінства, заходнерусізм і беларуская ідэя. ХІХ — пачатак ХХ ст. // http://kamunikat.org/7983.html
• [14] Гигин В. Почему Беларусь не Литва // 7 дней. 2009.07.23 // http://7days.belta.by/7days_plus.nsf/All/FD3F43708B12D3AC422575FB00498479?OpenDocument; Таляронок И. Черная кошка “литвинизма” // http://exclav.ru/stati/temyi/chernaya-koshka-litvinizma-13.html; Евтушенко М. “Литвинизм” в Беларуси как политический проект. Его особенности и перспективы // http://www.imperiya.by/authorsanalytics19-2428.html
• [15] Насевіч В. Літва // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Т. II. Мн., 2006. С. 205-206; Насевіч В. Русь // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Т. II. Мн., 2006. С. 522; Латышонак А. Нацыянальнасць — Беларус. Вільня, 2009. С. 180.
• [16] Насевіч В. Літва // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Т. II. С. 205.
• [17] Галенчанка Г.Да пытання аб этнічных і этнаканфесійных катэгорыях Вялікага княства Літоўскага XIV-XVI ст.: “беларусцы”, “ліцвіны” і “русіны” у дыскурсах сучасных даследчыкаў і пісьмовых крыніцах // Studia Historica Europae Orientalis. Исследования по истории Восточной Европы. Вып. 1. Мінск, 2008. С. 9-19.
• [18] Марзалюк. Міфы “адраджэнскай” гістарыяграфіі Беларусі. С. 48.
• [19] Тамсама. С. 116.
• [20] Латышонак А. Нацыянальнасць — Беларус. Вільня, 2009. С. 182.
• [21] Левшун Л. Концепт “литвины” в этнокультурном сознании белорусов. Свидетельства письменных источников XIV — XVII веков // Беларуская думка. 2009. № 11. С. 102-109.
• [22] Дмитриев М. Киево-Могилянская академия и этницизация исторической памяти восточных славян (Иннокентий Гизель и Феодосий Софонович) // Киiвська Академiя. Вып. 2-3. Киев, 2006. С. 26.
• [23] Дзярнович О. И. О факторе литовского языка в многокультурном обществе Великого княжества Литовского XV — XVIII ст. // Исторический путь литовской письменности: Тезисы международной научной конференции, посвященной 100-летию отмены запрета литовской печати. 4-6 ноября 2004 г. М., 2004. С. 20; Катлярчук А. Паганства ў Вялікім Княстве Літоўскім вачыма шведскіх і ангельскіх гісторыкаў XVI — XVII стст. // Druvis. 2008. № 2. С. 81.
• [24] Сагановіч Г. Прывід нацыі ў імгле стэрэатыпаў // Беларускі Гістарычны Агляд. Снежань 2003. Т. 10. Сш. 1 — 2. С. 297-298.
• [25] Топоров В. Функция границы и образ “соседа” в становлении этнического самосознания (русско-балтийская перспектива) // Славяноведение. 1991. № 1. С. 31-32.
• [26] Гл. шэраг такіх сведчанняў у: Токць С. Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.) // http://autary.iig.pl/tokc/knihi_vioska_02.htm.
• [27] Чаквін І. Гістарычная этнаніміка Палесся // Весткі Акадэміі навук Беларускай ССР. Серыя грамадскіх навук. 1985. № 4. С. 79-80; Климчук Ф. Восточнославянский этноним “литвины” // Tarptautinė baltistų konferencija — Международная конференция балтистов. Vilnius, 1985. С. 168-169.
• [28] Кибинь А. Верхнее Понеманье в политической, социо-культурной и этнической истории славян и балтов VIII — XIII вв. Автореф. диссер. на соискание уч. степ. канд. истор. наук. Санкт-Петербург, 2009. С. 10; Кибинь А. Ятвяги в Х — XI вв.: “балтское племя” или “береговое братство”? // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. 2008. № 2 . С. 121.
• [29] Куль-Сяльвестрава С. Літвінская культурная традыцыя ў кантэксце беларускай культуры // Дыяспара. Культуралогія. Гісторыя: Матэрыялы IV Міжнароднага кангрэса беларусістаў “Беларуская культура ў кантэксце культур еўрапейскіх краін” (Мінск, 6 — 9 чэрвеня 2005 г.) .Беларусіка = Albaruthenica; кн. 28. Мінск, 2006. С. 140.
• [30] Булгакаў В. Злыя дэманы беларускай гісторыі // Arche. 2007. № 9 // http://arche.bymedia.net/2007-09/bulhakau709.htm
• [31] Тамсама.
• [32] Латышонак А. Нацыянальнасць — Беларус. С. 404.
• [33] Гісторык Алег Латышонак: Лёс нацыі не можа залежаць ад аднаго чалавека // http://news.tut.by/society/149094.html
• [34] Віцько З. Трактат супраць “літвінаў” // http://arche.by/by/12/20/491
• [35] Падрабязней пра характэрныя рысы “кансерватыўнай рэвалюцыі” гл.: Михайловский А. Консервативная революция: апология господства. Статья первая // http://www.apn.ru/publications/article17389.htm
• [36] Віцько З. Трактат супраць “літвінаў”.
• [37] Марзалюк І. Сімптомы пажаданай гісторыі // Arche. 2008. № 3. С. 50-51.
• [38] Параўн. вельмі трапныя заўвагі Сяргея Шупы наконт этнічнай ідэнтыфікацыі беларуска-літоўска-польскага памежжа: “Літоўская мяжа на ўсходзе — мяжа пашырэньня першапачатковых каталіцкіх парафіяў, якая пазначае абсяг расьсяленьня жыхароў, якія на момант хросту Літвы захоўвалі паганства ў адрозьненьне ад хрысьціянізаваных некалькі стагодзьдзяў раней усходніх славянаў. Беларуская мяжа на захадзе — мяжа пашырэньня беларускай моўнай асыміляцыі на пачатак ХХ ст., г.зн. на той момант, калі вясковае насельніцтва яшчэ не было ахопленае масіўнай палянізацыяй і / або русыфікацыяй. Пры гэтым, прымаючы да ўвагі значны ўдзел балцкага субстрату ў этнагенэзе беларусаў, этнічнымі беларусамі лічацца любыя беларусізаваныя балты, незалежна ад часу іх моўнай асыміляцыі — у Х або ХХ ст. З аб’ектыўнага гледзішча праблема дакладнага вызначэньня мяжы практычна невырашальная дзеля дзьвюх прычынаў: 1) няўстойлівай этнічнай сьведамасьці жыхароў ‘спрэчнай зоны’ (сёньня, як ведама, яны без паважных этнагенэтычных падставаў называюць сябе палякамі) і 2) адсутнасьці рэальнага разьмежаваньня ў традыцыйнай матэрыяльнай культуры жыхароў памежжа” (Шупа С. Беларуска-літоўскія маніі і фобіі // Наша Ніва. 1997. 28 ліпеня).
• [39] Дубавец С. Як называцца? // http://www.svaboda.org/content/transcript/1614000.html
• [40] Латышонак А. Нацыянальнасць — Беларус. С. 321.
• [41] Васючэнка П. Беларус вачыма беларуса Беларус міфалагізаваны, гістарычны, рэальны // Arche. 2004. № 4 // http://arche.bymedia.net/2004-4/vasiucenka404.htm; Акудовіч В. Код адсутнасці. Мн., 2007. С. 143-153.
• [42] Булгаков В. История белорусского национализма. Вильнюс, 2006. С. 110, 188.
• [43] Терешкович П. Пограничье как судьба: метаморфозы идентичности в восточноевропейском пограничье // Ab Imperio. 2009. № 1 // http://abimperio.net/cgi-bin/aishow.pl?&idart=2379&page=2
• [44] Sargas [Jałowiecki B.]. Litwo, Ojczyzno nasza... Petersburg, 1906. S. 5-6.
• [45] M[ieczysław] D[owojna-] S[ylwestrowicz]. Litwini // Litwa. 1908. № 4. S. 49.
• [46] Futurus [Skirmuntt K.]. Kartki polityczne ze spraw krajowych poruszonych w prasie wileńskiej 1905 — 7 r. Przedruki z “Kurjera Litewskiego” i “Vilniaus Žinios”. Warszawa, 1907. S. 81.
• [47] Buraczok M [Bahuševič F.]. Dudka biełaruskaja. Kraków, 1891. S. V.
• [48] Futurus [Skirmuntt K.]. Kartki polityczne ze spraw krajowych... S. 52-53.
• [49] Пра ролю Масквы ў фарміраваніі адмоўнага стаўлення да Літвы сярод беларускіх дзеячоў у 1920 — 1925 гг. і выкарыстанне “беларускай карты” ў эскалацыі канфлікту паміж Літвой і Польшчай гл.: Каспаравічус А. Палітычная роля беларусаў у дыпламатычнай гульні Коўна і Масквы ў 1920 — 1925 гг. // Arche. 2009. № 9. С. 221-253.
• [50] Гарбузаў В. Нашчадкі Радзівілаў дагэтуль лічаць сябе грамадзянамі Вялікага Княства Літоўскага // http://www.nv-online.info/index.php?c=ar&i=14577
• [51] Лаўрынавічус Ё. “Даўняя” Літва як чыннік цывілізацыйнай ідэнтычнасці сучасных беларусаў і літоўцаў // Druvis. 2008. № 2. С. 127-135.
• [52] Бераснявічус Г. Чароўнасць літоўскай імперыі // Druvis. 2008. № 2. С. 219.
• [53] Венцлова Т. Еще раз о родном отечестве: Литва Мицкевича и Мицкевич в Литве // http://www.intelros.ru/readroom/nz/nz_56/1924-tomas-venclova.-eshhe-raz-o-rodnom.html
• [54] Марзалюк. Міфы “адраджэнскай” гістарыяграфіі Беларусі. С.66-67.
• [55] Васильев М. Русь в 980-е годы: выбор религиозных альтернатив // http://archipelag.ru/ru_mir/religio/novie-identichnosti/heathenism/choice
• [56] Марзалюк І. Міфы “адраджэнскай” гістарыяграфіі Беларусі. С. 47.
• [57] Чеслав Милош: мир после изгнания... // http://magazines.russ.ru/vestnik/2005/16/mi21.html
• [58] Параўн.: “Мы сцвярджаем, што трэба адрозніваць хрысціянства ад каталіцызму. Хрысціянства як такое, то бок у сваім пачатковым семіцкім аспекце, знаходзіцца ў містычнай адпаведнасці з учорашняй французскай рэвалюцыяй і сённяшнім станам сацыялізму і камунізму. Хрысціянства як каталіцкая царква, наадварот, часткова пераняла формы паганска-рымскага парадку...” (Эвола Ю. Языческий империализм. Москва, 1992. С. 15.)
• [59] Падрабязней пра рымскую форму гл.: Эвола Ю. Лук и булава. Санкт-Петербург, 2009. С. 233-256; Эвола Ю. Традиция и Европа. Тамбов, 2009. С. 207-211.
• [60] Кардини Ф. Истоки средневекового рыцарства. Москва, 1987; Элиаде М. История веры и религиозных идей. Т. III. От Магомета до Реформации. Москва, 2002. С. 88-89; Пенник Н., Джонс П. История языческой Европы. Санкт-Петербург, 2000. С. 276.
• [61] Pilsudski J. Przemówienie z okazji przekazania władzy nad Wileńszczyzną Rzeczypospolitej Polskiej i Trzeciej Rocznicy zdobycia Wilna (20 kwietnia 1922) // Pilsudski J. Wybór pism. Wrocław, 2003. S. 187.
• [62] Янковіч А. Анталогія літвінізму: крыніцы, ідэя, рэалізацыя // Палітычная сфера. 2006. № 6. С. 11.
• [63] Ластоўскі А. Міф пра вечнае вяртанне Літоўскай імперыі // http://arche.by/by/9/20/331
• [64] Эвола Ю. Люди и руины. Критика фашизма: взгляд справа. Москва, 2007. С. 101.
• [65] Разаўскас Д. Белы вершнік з узнятым мячом на чырвоным фоне. Сімволіка герба Вялікага Княства Літоўскага // Druvis. 2008. № 2. С. 137-155.
• [66] Norkus Z. The Grand Duchy of Lithuania in the Retrospective of Comparative Historical Sociology of Empires // World Political Science Review. 2007. Vol. 3. Issue 4. P. 23-27.
• [67] Нядаўна аналагічную метафару, праўда, зусім у іншым кантэксце, у дачыненні да сучаснай беларускай дзяржавы ўжыў Пётра Рудкоўскі: Рудкоўскі П. Бацька і матка беларускай мікраімпэрыі // Arche. 2007. № 7-8 // http://arche.bymedia.net/2007-07/rudkouski707.htm
• [68] Гл.: Цьвікевіч А. “Западно-руссизм”: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў ХIХ і пачатку ХХ в. Мн., 1993. С. 160-161.
• [69] Чайчыц А. Літва як мэта беларускага нацыянальнага адраджэньня // http://arche.by/by/15/40/692

Крыніца: kryuja.org