Выгнаньне і вяртаньне цара Сімяона

Япіскап Іларыён начапіў на нос драцяныя акуляры, пасьлінявіў палец і пачаў:

— Мне пашчасьціла быць сьведкам усялякіх падзей з жыцьця цара Сімяона II. Я вучыўся ў сэмінарыі, калі 16 чэрвеня 1937 году цар прыйшоў на сьвет. Быў пагодны, цёплы дзень. Раным-рана ў мой пакой уляцеў калега-студэнт і крыкнуў, што нарадзіўся насьледнік і мы мусім бегчы да палацу.

Па вуліцах з усіх бакоў беглі людзі, на крамах вывешвалі сьцягі, замыкалі крамы, завешвалі вітрыны… Перад палацам было поўна народу. Тысячы людзей. Усе сьпявалі нацыянальны гімн — песьню, якую Іван Вазаў напісаў у гонар першага цара Баўгарыі Сімяона I, што зваўся Вялікім і правіў больш як тысячу гадоў таму. Гэта народ даў насьледніку трону імя Сімяон!

Урачыстасьці цягнуліся некалькі дзён. З усёй краіны ехалі людзі з падарункамі. Яны везьлі ягнятаў, коз, цялятаў і ахвяравалі іх царскаму двару. Жывёлы былі адмыслова ўпрыгожаныя.

Ва ўсіх школах вучням у канцы году павысілі адзнакі на бал. Тыя, што мелі двойку і павінны былі застацца на другі год, пераходзілі ў наступную клясу. Усё гэта рабілася з ласкі шчасьлівага бацькі — цара Барыса III. Народ вельмі любіў насьледніка трону і пяшчотна называў яго “Сімяонка”. Да сёньня шмат хто яго так называе. Тысячы дзяцей, што нарадзіліся ў той час, атрымалі гэтае імя — бацькі атрымлівалі за гэта ўзнагароду ад палацу або царквы.

Царэвіча пахрысьцілі вадой, якую прывезьлі на самалёце з ракі Ярдан. Урачыстую цырымонію спраўляў найстарэйшы япіскап, мітрапаліт Варненскі Сімяон. Другі япіскап праводзіў таемства мірапамазаньня, а мітрапаліт Сафійскі Барыс зрабіў першае пастрыжэньне.

Царэвіч Сімяон

Гэта вельмі маладая дынастыя. Калі ў канцы XIX стагодзьдзя, пасьля пяцісот год турэцкай няволі, Баўгарыя з дапамогай расейскага войска дабыла свабоду, у краіне не было шляхты і арыстакратыі, амаль не было буржуазіі. На карце зьявілася сялянская дзяржава зь некалькімі гарадамі. Патрэбны быў манарх. Выбралі нямецкі каталіцкі род з Кобургу, пароднены з усімі манаршымі сем’ямі Эўропы.

Князь Фэрдынанд Захен-Кобург-Гота, Сімяонаў дзед, перайшоў у праваслаўе, быў каранаваны, пасьля чаго распачаў вайну і ўблытаўся ў дзьве іншыя, якія скончыліся для народу катастрофай.

Пасьля паразы ў першай сусьветнай вайне Народны сход прымусіў Фэрдынанда адрачыся ад улады. Трон перайшоў да ягонага сына — Барыса III, Сімяонавага бацькі.

Выхаваньнем царэвіча Сімяона і ягонай на чатыры гады старэйшай сястры Марыі Луізы займалася маці, царыца Іаанна, і дзьве нямецкія гувэрнанткі. Дзяцей выхоўвалі строга. Яны працавалі на гародзе, прыбіралі за сабой, даглядалі дзяцей дваровай сьвіты, а на сьвяты рыхтавалі падарункі для бедных. Марыя Луіза вучылася шыць і гатаваць. Царэвіча выхоўваў Хрыста Бырдараў, улюбёнец і ад’ютант Барыса III. Цар зьвяртаўся да яго “mon ami”, а дзеці — “чыча (дзядзечка) Хрыста”. Бырдараў не пакідаў царскай сям’і 22 гады, займаўся з царэвічам вайсковай падрыхтоўкай, гісторыяй войнаў, вучыў езьдзіць на лыжах… Але нават ён не заўсёды мог упільнаваць хлапчука. Неяк васьмігадовы Сімяон выбраўся з гвардзейцамі аховы пастраляць у птушак.

— Гэта было ў маёнтку Врана пад Сафіяй, — апавядае Лілі Расунакава, дачка інтэнданта двара і таварышка царскіх дзяцей па гульнях. — Сімяон пацэліў у сароку. Ён прыбег да нас захоплены, расчырванелы і пачаў хваліцца здабычай. Сімяонава маці гэта заўважыла і накрычала на яго: сарока павінна была выседжваць птушанят. Я спрабавала абараніць Сімяона — маўляў, зь вялікай адлегласьці ён ня мог пазнаць, што гэта за птушка, — але яна сказала, што звычайнае, вясковае дзіцё магло не пазнаць, а царэвіч — мусіў.

У другі раз цар Барыс і палкоўнік Бырдараў узялі малога Сімяона на гару Мусалу ў Рыле — найвышэйшы пункт Баўгарыі. Гэта была ўлюбёная гара манарха. Калі змучаны працяглым пад’ёмам шасьцігадовы хлопчык пачаў траціць сілы, бацька сказаў, што сьцежкі ўладароў заўжды пакручастыя ды небясьпечныя, і сын павінен да гэтага звыкнуць.

Машыніст Барыс

У царскім доме адной з самых шанаваных якасьцяў была гаспадарлівасьць. Ніякіх урачыстых убораў, карон, скіпетраў, тронаў. Адзіны трон, што ў іх быў, ім паставіла за свой кошт царква ў саборы Аляксандра Неўскага. Цар Барыс і ягоны малодшы брат, князь Кірыл, мелі, аднак, адно гарачае захапленьне — паравозы.

На тэрыторыі, якую народ выдзеліў Кобургам, каб яны мелі дзе паставіць царскі палац (сёньня гэтая мясьціна знаходзіцца ў цэнтры Сафіі), цар Барыс разьбіў найпрыгажэйшы на Балканах дэкаратыўны сад. Там месьціліся ясьлі, дзіцячы сад, рэстараны, кавярні, у штучнай сажалцы плаваў мініятурны параход, вакол езьдзіў самы сапраўдны паравоз з вагонамі, толькі маленькі. Царская сям’я так і не збудавала палацу, жыла за колькі сотняў мэтраў, у старадаўняй сядзібе турэцкіх намесьнікаў, пераробленай на патрэбы двара. Марыя Луіза і Сімяон амаль штодня прыходзілі ці прыяждалі на калясцы сюды, каб паезьдзіць на цягніку. Камуністы ўсё гэта зьнішчылі і 9 мая 1954 г. адкрылі на гэтым месцы манумэнтальны помнік Алёшу, савецкаму воіну-вызваліцелю.

У вясковай рэзыдэнцыі царскай сям’і ў Вране, што пад Сафіяй, таксама была маленькая чыгунка для дзяцей, а альтанка, у якой летам праходзілі ўрокі, мела выгляд лякаматыва.

Цар і ягоны брат Кірыл пабудавалі прыватную лінію, якая злучала Врану з агульнай чыгуначнай сеткай, і навучыліся кіраваць паравозам.

— Гэтаму іх вучыў мой бацька, інжынэр і міністар шляхоў зносінаў за Барысам III, — апавядае Пётар Канстанцінаў, кардыёляг, гісторык, празаік і адзіны беспартыйны палкоўнік Баўгарскай народнай арміі ў часы НРБ. — Бацька атрымліваў адукацыю ў Вене, таму вучыў манархаў на іхнай роднай, нямецкай мове. Езьдзілі ўтрох. Бацька быў інструктарам, цар кіраваў, а князь качагарыў. Потым яны мяняліся, і за шуфель браўся Барыс III. Навучаньне скончылася экзаменам, па выніках якога цар атрымаў пасьведчаньне машыніста. Ён гадзінамі з асалодай вадзіў таварныя, а часам і пасажырскія цягнікі.

Княгіня Еўдакія

Частым госьцем у доме Канстанцінавых была княгіня Еўдакія, царова сястра. Як і Пятрова матка, яна была мастачкай.

Зь верасьня 1939 да канца 1943 г. праз дом Канстанцінавых прайшлі сотні польскіх грамадзянаў, што ўцякалі з акупаванай краіны. Бежанцы затрымліваліся ў гаспадароў на два-тры дні, княгіня Еўдакія дапамагала ім атрымліваць легальныя дакумэнты. Шмат хто быў адпраўлены да кардынала Анджэлё Ранкалі (які пазьней зрабіўся папам Янам XXIII) — ён тады быў апостальскім дэлегатам у Турцыі. Гэта Анджэлё ў Асызы павянчаў Барыса і Іаанну, а яшчэ раней пераканаў Пія XI дазволіць шлюб каталіцкай княгіні з праваслаўным царом.

— У 1943 годзе мне было 15 год, — прыгадвае Пётар Канстанцінаў. — Я прыносіў у бацькаў кабінэт каву і заставаўся. Мне дазвалялі слухаць размовы старэйшых. Княгіня Еўдакія казала, што мы прынялі бок Гітлера, толькі каб пазьбегнуць лёсу Польшчы. Сьледам за немцамі мы ўвялі свае войскі ў Югаславію, Грэцыю, абвясьцілі вайну Англіі і Амэрыцы, але ні за што на сьвеце цар Барыс не згаджаўся на зьнішчэньне габрэяў у самой Баўгарыі і высланьне войска супраць СССР. Ён тлумачыў Гітлеру, што ягоная армія цалкам перайшла б на бок расейцаў, якія 65 год таму вызвалілі Баўгарыю з-пад турэцкага ярма.

Усе радыёпрыёмнікі ў Баўгарыі падчас вайны былі аплямбаваныя царскімі чыноўнікамі. Кнопкі, з дапамогай якіх можна было б пераключыцца зь сярэдніх на кароткія хвалі, г. зн. з урадавай станцыі на BBC, былі залітыя чырвоным воскам. Тыя, хто абыходзіў гэтую засьцярогу, маглі пачуць, што лёнданскае радыё называе цара Барысам Апошнім.

Ад’ютант Бырдараў

Румяна Бырдарава-Цачава, малодшая дачка палкоўніка Хрыста Бырдарава, падае нам гарбату ў прыгожых фарфоравых кубках.

— Гэта вясельны падарунак маім бацькам ад царскай сям’і, — кажа яна. — Разэнталеўскі сэрвіз на 24 асобы з наборам сталовага срэбра. Вясельле адбылося ў 1939 г.

Праз чатыры гады, 14 жніўня 1943 г., цар Барыс рушыў у сваю апошнюю вандроўку. Разам зь ім на сустрэчу з Адольфам Гітлерам у Воўчым Акопе пад Кятрынам ва Ўсходняй Прусіі паляцелі сакратар, дарадца і ўлюбёны ад’ютант. Напярэдадні сустрэчы цар адчуваў незвычайнае напружаньне. Ведаў, размова будзе цяжкай. Гітлер жадаў адпраўкі на ўсходні фронт хаця б дзьвюх пяхотных дывізіяў.

— Бацька стаяў пад дзьвярыма, калі цар і Гітлер размаўлялі сам-насам, — апавядае спадарыня Румяна. — Гітлер крычаў на Барыса, называў яго на “ты”, роў, што сатрэ Баўгарыю ў парашок, але нічога не дамогся. Пасьля вяртаньня цар быў шчасьлівы, казаў, што ў дачыненьні да немцаў нарэшце разьвязаў сабе рукі. Ён плянаваў узяць прыклад са свайго цесьця Віктара Эмануіла і маршала Бадольё ў Італіі, якія перайшлі на бок саюзьнікаў яшчэ да зьвяржэньня Мусаліні.

У чацьвер 19 жніўня 1943 г. цар Барыс яшчэ раз выбраўся з малым Сімяонам, князем Кірылам і ад’ютантам на Мусалу. На вяршыні ён адчуў сябе блага. “Сэрца пачало калаціцца”, — так успамінаў пасьля палкоўнік Бырдараў.

Ад’ютант узяў хлопчыка на плечы, і яны спусьціліся ў рэзыдэнцыю Царская Быстрыца. Цар вярнуўся ў Сафію, зь Нямеччыны былі выкліканыя дактары. 28 жніўня Барыс III памёр. Палкоўнік Бырдараў павінен быў прывезьці дзяцей на пахаваньне і сказаць ім пра сьмерць бацькі. Ён зрабіў гэта па-салдацку — выпрастаўся перад Сімяонам і сказаў: “Ваша высокасьць, ты — наш цар”. Дзеці зразумелі.

Агент Іваноў

Палкоўнік Дзімітры Іваноў да 1990 г. працаваў у Міністэрстве ўнутраных справаў і службе бясьпекі. На працягу апошніх дзесяці год існаваньня камуністычнай Баўгарыі быў шэфам VI аддзелу — назіраў за элітай.

— А што, апазыцыі для назіраньня ўжо не было? — спыталі мы.

— Вядома, не. Жыўкаў больш баяўся партыі. У амаль дзевяцімільённай Баўгарыі было 1,2 млн. камуністаў, якраз за імі і даводзілася сачыць. Тодара Жыўкава хвалявала толькі адно: каб ніхто не зрабіўся самастойнай сілай і не заняў ягонага месца.

Палкоўнік Іваноў — унук і сын партызанаў, якія 9 верасьня 1944 г. бралі ўдзел у камуністычным перавароце ў Баўгарыі. Ён доктар гістарычных навук, і дзякуючы сваёй пасадзе мог карыстацца архівамі службы бясьпекі.

— Калі ля межаў Баўгарыі спынілася Чырвоная Армія і мой бацька разам зь іншымі партызанамі спусьціўся з гор, час быў несалодкі. У нас па-ранейшаму жыве звычаёвае права помсты: колькі тваіх блізкіх заб’е вораг, столькі ты, адзін да аднаго, мусіш забіць ягоных. Колькі камуністаў забілі фашысты, столькі фашыстаў, нават у маленечкіх вёсках, мусілі забіць камуністы.

Для партызана-камуніста фашыстам быў кожны вайсковец, паліцэйскі, прадстаўнік адміністрацыі або суду — ад цара да солтыса.

Барыса III больш не было. Царом быў сямігадовы Сімяон II, ад імя якога ўладу вяршылі тры рэгенты — дзядзька Кірыл, прэм’ер-міністар Філаў і начальнік генштабу генэрал Міхаў. Іх арыштавалі ў першую чаргу, а зь імі і княгіню Еўдакію, генэралітэт, вышэйшае духавенства ўсіх канфэсіяў, усіх дэпутатаў трох апошніх скліканьняў парлямэнту, міністраў і намесьнікаў міністраў чатырох апошніх урадаў, дваровую сьвіту і шмат каго яшчэ.

Бырдарава адпусьцілі: гэтага дамаглася царыца Іаанна.

Поўным ходам рушылі працэсы ў скліканых камуністамі народных судах, якія прыгаворвалі амаль выключна да сьмяротнай кары.

Першая масавая экзэкуцыя адбылася ноччу 1 лютага 1945 г. на цэнтральнай плошчы Сафіі. У варонкі ад бомбаў, скінутых годам раней амэрыканцамі й ангельцамі, сьпіхнулі 260 целаў.

Толькі адзін чалавек насьмеліўся прыйсьці і пакласьці на магілы, якія пільнавала ўзброеная варта, зялёную галінку. Царыца Іаанна, якую пасьля сьмерці Барыса III называлі царыцай-маці, далікатная 38-гадовая жанчына ў жалобным строі, верыла, што ейны заступнік — сьвяты Францішак з Асызы (дзе яна вянчалася і дзе ў 2000 г. знайшла свой апошні прыстанак) — выратуе яе. Недзе ў тых ямах ляжаў князь Кірыл, брат яе мужа.

Паручнік Найдзенаў

Раніцай 2 лютага, калі царыца вярнулася ад магілаў, ёй адрэкамэндавалі новага начальніка коннай гвардзейскай дывізіі, пастаўленай ахоўваць царскую сям’ю. Камуністы даручылі гэтую справу 24-гадоваму падпаручніку Любчу Найдзенаву.

— Потым мяне прадставілі, — расказвае ён, — цару Сімяону і князёўне Марыі Луізе. Прынялі мяне вельмі халодна. Баючыся камуністычных агентаў, яны давяралі толькі старой сьвіце, аднак празь некаторы час царыца-маці прапанавала мне абедаць за ейным сталом. У палацы ў Вране былі тры сталы: царскі стол, стол для дзяцей, за якім абедалі таксама гувэрнанткі і палкоўнік Бырдараў — выхавальнік цара Сімяона, і стол для пэрсаналу.

Палац у Сафіі заняла новая ўлада. Царская сям’я большую частку часу знаходзілася пад вартай у маёнтку Врана, але там таксама не было бясьпечна. Расейскія салдаты прыходзілі ў парк і палявалі на фазанаў.

Харчаваньне, аднак, было нармальнае. Дзецям давалі ўрокі танцаў. Удзельнічаў у іх і падпаручнік.

— Увосень 1945 г. Сімяону было восем год, і ён вельмі раўнаваў Марыю Луізу. Неяк я развучваў зь ёй танга, а вы ж ведаеце, што гэта за танец — трэба быць бліжэй адно да аднаго, чым у вальсе. Цар схапіў мяне за рукаў, зацягнуў у суседні пакой, і пачаўся люты падушачны бой. Гэта быў цудоўны хлопчык. Наш Сімяонка… Часамі я зьбіраў на пляцоўцы перад домам гвардзейцаў на конях, ён выходзіў, салютаваў, я дакладваў, ён нас вітаў, а мы віталі яго: “Ваша Вялікасьць!” Потым Дзімітар, адзін з маіх салдатаў, паказваў фокусы: даваў сваёй кабыле кавалак цукру, трымаючы яго ў зубах.

Паручнік Найдзёнаў выцірае вочы. Цяпер яму 81 год. Ён бярэ з паліцы Сьвятое Пісьмо, а зь яго вымае рэліквію — лісток са сшытка з надпісам, зробленым дзіцячым почыркам: “Хрыстос уваскрэс! Цар, 1945 год”.

— Камуністы за тры месяцы пасьля захопу ўлады зьнішчылі сама меней 25 тысячаў чалавек, — кажа Пётар Канстанцінаў. — Наш прыгожы дом заняла служба бясьпекі. У каморы яны зрабілі арыштанцкую, а нас з маці выгналі на гару. Вельмі часта я бачыў адтуль, як з каморы выводзілі людзей на расстрэл. Мне было 16 гадоў. Мусіць, яны плянавалі забіць і цара Сімяона з царыцай Іааннай, але Масква раіла ім пачакаць. Яшчэ працягвалася вайна, баяліся рэакцыі саюзьнікаў. Гэта ж былі дзіця і кабета, унук і дачка Віктара Эмануіла III, караля Італіі, які цяпер быў на баку саюзьнікаў і другую дачку якога гітлераўцы зьнішчылі ў Асьвенцыме.

Элка Кляфкова — дачка царскага гвардзейца. Бацька, калі адчуў бясьпеку — у 1989 годзе, — расказаў ёй адну гісторыю. У ёй удзельнічалі чацьвёра: Пётар Кляфкаў, Стэфан Бойдзеў, які сёньня жыве ў Францыі, і два іншыя гвардзейцы, прозьвішчаў якіх спадарыня Элка ня ведае. Ніводзін ня здрадзіў.

— У ліпені або ў жніўні 1945 г. яны ўзялі два вайсковыя грузавікі з закрытым кузавам і паехалі ў Царскую Быстрыцу. Яны сказалі царыцы Іааньне, што могуць вывезьці яе і дзяцей з Баўгарыі патаемнымі, толькі ім вядомымі дарогамі. Баяліся, што камуністы іх заб’юць. Царыца адмовілася.

Мы запыталі ў Сімяона, ці ведала ягоная маці пра лёс царскай сям’і ў Расеі.

— Ведала, — адказаў ён. — Але яна адмовілася.

— Не хацела ратаваць жыцьцё ўласных дзяцей?! Але ж вашага дзядзьку забілі, а цётку Еўдакію трымалі ў зьняволеньні!

— Маці была жанчынай вялікага духу. Яна сказала гвардзейцам, што жонка баўгарскага цара ня можа ўпотайкі, у чужой вопратцы, акольнымі дарогамі ўцякаць са сваёй краіны. Яна была надзвычай сьмелы, хоць і вельмі мяккі чалавек.

Выбаршчык Канстанцінаў

Цар Барыс III быў пахаваны ў Рыльскім манастыры, месцы, сьвятым для баўгараў, як Ясная Гара — для палякаў. Цела цара было бальзамавана, а ягонае сэрца захоўвалася ў асобнай урне.

Пасьля камуністычнага перавароту ў верасьні 1944 г. да царскай магілы ў гарах Рылы нязьменна прыходзілі людзі. Просты народ верыў, што Барыс сьвяты.

На Вялікдзень 1946 г. адбыўся рэфэрэндум аб дзяржаўным уладкаваньні.

— Я галасаваў упершыню ў жыцьці, — гаворыць Пётар Канстанцінаў. — Гэта была поўная пародыя. Я атрымаў толькі адзін бюлетэнь, на якім было напісана, што я за рэспубліку ў Баўгарыі. Нельга было ні галасаваць за манархію, ні выкінуць бюлетэнь, бо за намі назіралі.

15 верасьня абвясьцілі вынікі. 92,7 працэнта выбаршчыкаў выказаліся за адмену манархіі. Урад пастанавіў, што царыца Іаанна і яе дзеці мусяць неадкладна пакінуць краіну.

Царыца вырашыла ехаць у Эгіпэт, бо ейны бацька Віктар Эмануіл III пасьля ўсталяваньня ў Італіі рэспублікі жыў у Александрыі. Яна магла ўзяць з сабой нешматлікую сьвіту.

— Але майго бацькі яна не ўзяла, — кажа Рум’яна Бырдарава. — Не ўзяла самага адданага чалавека, які 22 гады не адыходзіў ад царскай сям’і ні на крок. Гэта ж менавіта дзякуючы бацьку Іаанну выдалі за цара, бо ад ягонага імя Бырдараў езьдзіў некалі сватацца ў італьянскі двор.

— Напярэдадні ад’езду, уночы 15 верасьня, нас употай прывезьлі да рэзыдэнцыі Враны, — апавядае Марыяна Сарафава, дачка царскага дыплямата, цётка якой была дамай пры двары царыцы Іаанны. — Я была сярод дзяцей, якія з трох год гулялі зь Сімяонам і Марыяй Луізай па выходных і ў час вакацыяў. Мы моцна сябравалі і не маглі не разьвітацца. Нас увялі праз чорны ход. Усе плакалі. Сімяон і Марыя Луіза пратэставалі, не хацелі зьяжджаць. Роспачнае разьвітаньне, якога я не забуду да канца жыцьця.

Судзьдзя Спасаў

Судзьдзю Барысу Спасаву 91 год. Цяпер ён прафэсар канстытуцыйнага права, а ў красавіку 1945 г. быў сакратаром баўгарскай Рады Міністраў, якая месьцілася ў царскім палацы. Таксама ён выконваў абавязкі сакратара прэм’ер-міністра — спачатку Кімана Георгіева, а потым Георгія Дзімітрава, якія займалі кабінэт Барыса III. Сакратар заняў кабінэт на першым паверсе, які раней належаў расстралянаму князю Кірылу.

Мы пытаем яго пра народныя суды, якія пасьля вайны прыгаварылі да сьмерці 2570 чалавек:

— Навошта столькі асуджалі на сьмерць? Не было куды саджаць?

— Было, але мы не маглі адмовіцца выконваць загад. Нам казалі асуджаць, мы і асуджалі. Было расстраляна шмат тых, хто заслугоўваў гэтага. Забойцаў, злачынцаў…

— Дзядзька Сімяона II Кірыл таксама быў забойцам?

— О-о, гэта быў такі гіцаль… Няма пра што казаць. Яго расстралялі, бо ён быў князем, але ягоная сястра Еўдакія выйшла з турмы і змагла пакінуць краіну.

Судзьдзя Спасаў дастае з шуфляды аркуш: “Пану прэм’ер-міністру. Еўдакіі Фэрдынандавай заява. Сафія. Прашу аб дазволе на выезд з краіны і пасяленьне з былой царыцай Іааннай у Александрыі. Ня маю намеру пераяжджаць у Канстанцінопаль. З павагай, Еўдакія Фэрдынандава. 15.IX.1946 году”.

— Адкуль у вас гэтая заява? — пытаемся мы ў сакратара.

— Паступіла ў канцылярыю, дык узяў сабе.

— Вы яе паказвалі каму-небудзь?

— Не. А навошта? І так яе пусьцілі.

— А калі б не?

— Вось яшчэ, трэба было галаву тлуміць прэм’ер-міністру! — абураецца судзьдзя Спасаў.

Невядомы машыніст

Царова сям’я выяжджала спэцыяльным цягніком, аднак ім не дазволілі сесьці ў вагоны ў Сафіі. Яны селі на станцыі Казічэнэ непадалёк ад сталіцы.

— Раптам перад турэцкай мяжой цягнік спыніўся! — расказвае Сімяон II. — Машыніст сказаў, што ён свайго цара за мяжу не павязе. Ахова прывяла машыніста з Турцыі, і мы рушылі далей. З гэтага моманту я пачаў марыць пра вяртаньне на радзіму.

---

— Яны паехалі ў Эгіпэт, — працягвае свой аповед япіскап Іларыён, які быў сьведкам нараджэньня цара Сімяона II, — але Сімяон ня выракся трону і да сёньня застаецца царом. Наш народ і цяпер заве яго гэтак. Ягоны лёс падобны да лёсу Хрыста, які ўцёк у Эгіпэт ад забойчай рукі цара Ірада. Аднак у народзе жыла вера, што цар вернецца, калі людзі папросяць яго аб гэтым.

Капрызы Дзімітрава

Пакінутую царскай сям’ёй рэзыдэнцыю ў Вране заняў Георгі Дзімітраў, генэральны сакратар Баўгарскай камуністычнай партыі і новы прэм’ер-міністар краіны. Неяк, шпацыруючы па парку, ён заўважыў капліцу Барыса III і надзвычай абурыўся, што ў яго пад бокам тырчыць нейкая цэркаўка. Ён загадаў неадкладна зруйнаваць яе. Агенты службы бясьпекі выцягнулі забальзамаванае цела цара з труны. Спачатку спрабавалі спаліць яго ў кацельні, але яно не хацела займацца. Расклалі вогнішча на двары, але зноў нічога ня выйшла. Тады паклалі рэшткі цара ў скрыню з-пад вугалю і некуды вывезьлі.

Баўгарыя распачала новае жыцьцё ў якасьці савецкага фаварыта. Яна была адданым саюзьнікам СССР і нават не патрабавала кантролю ў выглядзе вайсковага кантынгенту. Затое Баўгарыя адна атрымала ракеты “СС-23”.

Тодар Жыўкаў, камуністычны правадыр Баўгарыі, нават прасіў Хрушчова і Брэжнева далучыць краіну да СССР. Некалькі гадоў таму, калі адкрыліся архівы баўгарскай службы бясьпекі, выявілася, што ў дзевяцімільённай краіне было 700 тысяч стукачоў.

Прызначэньне Кобурга

Сімяон Захен-Кобург-Гота наведваў у Каіры элітарны ангельскі каледж імя каралевы Вікторыі, празь які прайшла ўся мясцовая арыстакратыя й каралеўскія дзеці з арабскіх краінаў — у тым ліку прынцы Ярданіі ды Марока. У 1952 г., пасьля дзяржаўнага перавароту, які зрынуў манархію і тут, Сімяонава сям’я перабралася ў Гішпанію.

16 чэрвеня 1955 г. баўгарскаму цару споўнілася 18 гадоў. У той дзень пасьля набажэнства ён у салёне сваёй мадрыдзкай рэзыдэнцыі ў прысутнасьці праваслаўных сьвятароў, прадстаўнікоў баўгарскай эміграцыі і баўгарскамоўных радыёстанцыяў зьвярнуўся да народу. Сімяон сказаў, што з гэтай хвіліны ён — паўнапраўны баўгарскі манарх. Гэта была ягоная інаўгурацыя.

Адозву, надрукаваную на папяроснай паперы, пераправілі ў Баўгарыю, дзе людзі таемна чыталі яе, перадаючы з рук у рукі.

У 1959 годзе Сімяон скончыў элітарную ваенную школу “Valley Forge” пад Філадэльфіяй у ЗША.

Жывучы спачатку на сродкі маці і бабулі, ён распачынае працу ў банкаўскай сфэры, прыстойна зарабляе. Жэніцца з дачкой “кветкавага караля” Гішпаніі, што валодаў сеткай кветкавых крамаў па ўсёй краіне і быў забіты рэспубліканцамі падчас грамадзянскай вайны.

— Калі толькі надаралася магчымасьць, я хадзіў на міжнародныя спартовыя спаборніцтвы, — расказвае цар Сімяон II. — Сядаў на трыбуне і хварэў за баўгарскіх атлетаў, штангістаў, гімнастак…

— З ганаровай ложы?

— Вы што! Я сур’ёзны чалавек. Там, на Захадзе, быць царом, каралём ці князем — нешта накшталт апэрэты, а я хацеў выхаваць пяцярых сваіх дзяцей нармальнымі, паўнацэннымі людзьмі, а не апэрэтачнымі князямі.

— Для чаго ж тады была тая адозва ў Мадрыдзе?

— Мне ні для чога. Што зробіш, калі я нарадзіўся царом?

— Мы чулі, што Ваша маці, зьяжджаючы ў выгнаньне, заключыла з камуністамі вусную дамову. Вас меліся пакінуць у спакоі, калі вы ня будзеце лезьці ў палітыку.

— Не было такой дамовы.

— А спэцслужбы, савецкія ці баўгарскія, кантралявалі вас?

Сімяон II нездаволены, ён надоўга задумваецца, нарэшце адказвае:

— Гэта цяжкае пытаньне.

Работа Тодарава

— Па-мойму, была такая дамова, хоць мне ніколі не даводзілася яе бачыць, — гаворыць палкоўнік Дзімітар Іванаў, які да 1990 г. быў у баўгарскай службе бясьпекі начальнікам VI аддзелу, што сачыў за элітай.

— Мы не зьвярталі на яго асаблівай увагі. Нас хвалявалі ўплывовыя асяродкі баўгарскай эміграцыі, зьвязаныя зь “Нямецкай хваляй” у Мюнхене ды “Голасам Амэрыкі” ў Вене. Нават эміграцыйныя сялянская і сацыял-дэмакратычная партыі былі цікавейшымі аб’ектамі, а царскі двор разглядаўся як нешта несур’ёзнае. Памятаеце гучную справу Георгія Маркава, баўгарскага пісьменьніка, забітага ў Лёндане? Яго ўкалолі атручаным канцом парасона, і ён памёр. Зрабіць гэта загадаў Тодар Жыўкаў, абражаны крытычнымі выпадамі Маркава. А царова сям’я спакойна жыла ў Гішпаніі. Дзеці хадзілі ў школу, Сімяон падарожнічаў, і ніхто іх не чапаў, але і ён не крытыкаваў баўгарскіх улад. Тая адозва да баўгарскага народу — ягоны адзіны афіцыйны выступ. Дый там ён не заклікаў скінуць камуністаў. Калі б ён з намі пайшоў у рожкі, яго б ужо не было.

Царова сьвіта, якая засталася ў Баўгарыі, бедавала. Людзі не маглі знайсьці сабе працу, іх выгналі з уласных дамоў, адабралі каштоўнасьці, выслалі ў правінцыю. Іхныя дзеці не маглі атрымаць вышэйшую адукацыю. Падпаручнік гвардыі Любча Найдзенаў, начальнік царскай аховы, які танчыў танга з князёўнай Марыяй Луізай, трапіў у лягер праз тры месяцы пасьля ад’езду царскай сям’і, хоць пільнаваў яе па загадзе новай улады.

Баўгарыя — не Сібір, але аднойчы зімой паручнік Найдзенаў адмарозіў у карцэры рукі і ногі.

— Да сёньня перад зьменай надвор’я так баляць, што мушу трываць, каб сабе ў лоб ня стрэліць, — кажа ён.

Лёс Багданава

У кабінэце цара Сімяона сярод мноства памятных здымкаў заўжды вісела фатаграфія бацькавага ад’ютанта палкоўніка Хрыста Бырдарава.

Служба бясьпекі прыйшла па яго ў 1946 г., неўзабаве пасьля выгнаньня цара, але Бырдарава ўратаваў сакратар ЦК Багданаў, камэндант сафійскай міліцыі. Яны пазнаёміліся і пасябравалі двума гадамі раней, калі камуністы занялі горад, а Багданаў быў прызначаны начальнікам царскага палацу. Камуністы ведалі, што Бырдараў ратаваў партызанаў, асуджаных на сьмерць. Дзякуючы яму выжыла вядомая камуністка Маці Пінкас, якая ў 1943 г. атрымала сьмяротны прысуд. Палкоўнік заступіўся, і Барыс III яе памілаваў. Пінкас была вядомай сьпявачкай і знаёмай ягонай кузыны.

Бырдараў жыў з жонкай і дзецьмі, займаўся маляваньнем, майстраваў цацкі і настольныя гульні, якія потым прадаваў на базары. Аднак у 1951 г. па яго прыйшлі зноўку і саслалі ў лягер Беленэ. Там ён зноў сустрэўся з Багданавым, які сядзеў аж з 1948 г.

Палкоўнік Бырдараў выйшаў на волю пасьля сьмерці Сталіна і 13 гадоў, да пэнсіі, працаваў грузчыкам на цэмэнтавым заводзе.

Толькі ў 1968 г., калі ягоная дачка Румяна выйшла замуж за аблашчанага рэжымам піяніста Аляксандра Абаджыева, пэнсію рабочага яму замянілі на пэнсію палкоўніка. Потым ён быў кансультантам у фільме пра цара і рэвалюцыйнага генэрала. Сам Тодар Жыўкаў піў на прэм’еры за ягонае здароўе. Яго жыцьцё зьмянілася. І ён засеў за мэмуары.

У 1970 г. ягоная другая дачка выйшла за ангельскага настаўніка, які некалькі гадоў працаваў у Сафіі. Пасьля вясельля маладыя паехалі ў Ангельшчыну. Бацька хацеў, каб дачка забрала рукапіс з сабой.

— Толькі бацька, я і сястра ведалі пра гэта, — бядуе спадарыня Румяна. — І яшчэ адзін вельмі блізкі чалавек. Але ён здрадзіў, і на аэрадроме ў сястры забралі бацькавы мэмуары. Гэта быў адзін-адзінюткі экзэмпляр.

— Праз пару дзён у наш дом уварвалася служба бясьпекі, — расказвае Румяна. — Яны шукалі царскую карону. Казалі, што Бырдараў яе хавае, а, між тым, ні Барыс III, ні Сімяон увогуле яе ня мелі. Што яны толькі ні рабілі, каб здабыць тую няісную карону… Наш шлюб, сын, дзесяць гадоў жыцьця…

Неўзабаве Румяна разьвялася з Аляксандрам, а палкоўнік зноў засеў за мэмуары. Пасьпеў. Памёр у 1976-м. У 1990 г. дочкі Бырдарава пачалі дамагацца вяртаньня першай вэрсіі ўспамінаў. Толькі летась МУС паведаміў, што мае іх. Калі аддасьць, невядома.

Адукацыя Качакавай

У 1970 г., якраз тады, калі палкоўнік Хрыста Бырдараў страціў свае мэмуары, у Варне нарадзіўся Мікалай Васільеў, сын афіцэра ваенна-марскога флёту, сёньняшні віцэ-прэм’ер і міністар эканомікі Баўгарыі. Годам пазьней у невялікім мястэчку пад Плоўдзівам зьявілася на сьвет Любка Качакава, дачка інжынэра мэблевай фабрыкі, цяперашняя намесьніца міністра эканомікі.

— Я была вельмі адзінокая, — апавядае 31-гадовая Любка Качакава, уладальніца найпрыгажэйшых на Балканах веек. — Жыла ў лесе, без братоў і сёстраў. Бацькі былі рэлігійныя. Яны выхоўвалі мяне на патаемным кульце цара Барыса. Яны расказвалі, як ён змагаўся, каб нашы салдаты не ішлі на ўсходні фронт. У маёй сям’і не было камуністаў. Я вельмі гэтым ганаруся. Мае бацькі таксама ганарыліся мной, бо я, хоць і была ў камсамоле, але заўсёды вельмі добра вучылася.

Толькі аднойчы, у дзявятай клясе, ёй панізілі ўсе адзнакі, бо на акруговай камсамольскай канфэрэнцыі яна ўзяла слова і сказала, што кіроўныя пасады ў арганізацыі займаюць толькі дзеці функцыянэраў. І што гэта несправядліва.

— Заля замерла, уражаная, а я гарэла на трыбуне рэвалюцыйным запалам, — апавядае Качакава. — Гэта было ў 1987 г. Маім дэвізам была думка Камю: “Жыць — значыць не здавацца”.

— Выкладчыкі казалі вам пра Камю?

— Не, але я чытала яго па-француску.

Любка хадзіла ў школу з францускай мовай выкладаньня.

Моўныя спэцшколы былі найлепшыя. Партыйныя сакратары пхалі сваіх дзяцей у школы з расейскай мовай, найбольш здольныя вучні ішлі ў школы з ангельскай і францускай мовамі, а ў 90-я найпапулярнейшымі зрабіліся “нямецкія” школы.

У апошняе дзесяцігодзьдзе яны ператварыліся ў гадавальнікі эмігрантаў.

З Баўгарыі заўсёды было вельмі цяжка выехаць, а пасьля 1990 г. кожны змог атрымаць пашпарт. Моладзь, якая канчае моўныя спэцшколы, настолькі адукаваная, што бязь цяжкасьці паступае ў заходнія каледжы. За першы год плацяць бацькі, а потым дзеці атрымліваюць стыпэндыю і працуюць.

Цяпер у адных толькі Злучаных Штатах вучацца 2700 маладых баўгараў.

Любка Качакава ня зьехала адразу, што даволі нетыпова для выпускніцы спэцшколы. Яна як віхор пранеслася па факультэце эканомікі ў Плоўдзіве, была рэпарцёркай на тэлебачаньні, а потым узяла ўдзел у конкурсе на пасаду ў прадпрыемстве кампаніі “Шэл” у Сафіі.

— Усе, нават я сама, былі шакаваныя, калі абралі мяне, — кажа Любка, — дзяўчыну з правінцыі, безь ніякага досьведу. Так я трапіла ў сталіцу. У 1995 г. перайшла ў “Прайс Уотэрхаўс”.

Мікалай Васільеў быў яшчэ лепшым вучнем. За 20 год вучобы ён усяго раз атрымаў адзнаку, ніжэйшую за выдатную. Пасьля школы на два гады пайшоў у войска, а потым, у 90-м, паступіў ва ўнівэрсытэт. Уступныя іспыты здаў лепш за ўсіх у краіне, што дазволіла яму атрымаць дзяржаўную стыпэндыю на навучаньне ў Будапэшце. Правучыўшыся чатыры гады ў Вугоршчыне, працягваў адукацыю ў ЗША, потым яшчэ год у Японіі, бязь цяжкасьці атрымліваючы стыпэндыі і студэнцкія пазыкі.

Этыка Барысава

Маладыя, выхаваныя людзі пасьля 1990 г. пачалі езьдзіць на Захад. А што яшчэ заставалася рабіць спартоўцам, якіх выгналі з клюбаў, бо не было фінансаваньня? Сто тысячаў чалавек бяз будучыні! Дзюдаісты, баксэры, каратысты. Большасьць зь іх займалася ў клюбах, створаных пры МУС і войску.

Пасьля 1990 г. дзяржава, якая дэмакратызавалася, звольніла з працы 14 тысяч скампрамэтаваных міліцыянтаў, парлямэнт абвясьціў амністыю, і з турмаў выйшлі некалькі тысячаў рэцыдывістаў.

Уся гэтая гурма беспрацоўных злучаецца ў адзін напаўваенізаваны кактэйль. Як грыбы пасьля дажджу, безь ніякіх ліцэнзіяў зьяўляюцца ахоўныя агенцтвы. Яны ствараюць страхавыя фонды, перакупляюць банкі, займаюцца палітыкай, выданьнем газэтаў, бяруць актыўны ўдзел у прыватызацыі.

— У гэтай краіне мафія дужэйшая за дзяржаву, — кажа палкоўнік Бойка Барысаў, генэральны дырэктар Міністэрства ўнутраных справаў, прэзыдэнт баўгарскай фэдэрацыі каратэ. На масіўным прэс-пап’е ў яго на пісьмовым стале — пісталет, наручнікі, электрашокер... На сьпінцы крэсла — бронекамізэлька. Палкоўнік і ягоны аддзел змагаюцца з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй.

— На мяне таксама рабілі замах, — кажа ён. — Толькі якраз у гэты дзень на маім джыпе паехала на працу жонка. Павярнула ключык і… выбух. Прыгожая была…

— Жонка?

— Машына. Срэбны мэталік, бэжавая скура…

Юнаком ён марыў працаваць у міліцыі. Але яму адмовілі, як жа — “унук ворага народу, які падтрымліваў манархічны фашызм”. Толькі тады маці прызналася, што ягоны дзед быў царскім паліцыянтам.

Барысаў запісаўся ў пажарнікі. Займаўся каратэ. У 1983—85 гадах выступаў за краіну. У 1990 г. абараніў доктарскую дысэртацыю ў афіцэрскай школе МУС. З разбурэньнем сыстэмы ён пакідае органы.

— Бо ў мяне была найбольшая каманда ў краіне. Я быў над усімі баўгарскімі каратыстамі. Усім даваў работу. Стварыў найбольшую фірму, але ня мог глядзець на гэтых перафарбаваных камуністаў, што зьдзекаваліся з Тодара Жыўкава.

— Дык вы былі камуністам ці не? Нешта не зразумела…

— Патрыёты — гэта былі людзі, якія служылі партыі. Мы не ўяўлялі сабе, што ёсьць, акрамя камуністычнага, іншы добры сьвет.

Калі Тодар Жыўкаў перастаў быць дыктатарам, ён страціў дзяржаўную ахову. Па жаданьні сям’і Бойка Барысаў асабіста заняўся ягонай бясьпекай.

— Ён быў бездапаможны, як немаўля, — апавядае палкоўнік Барысаў. — Ня ўмеў перамяшчацца па горадзе, езьдзіць у трамваі, карыстацца грашыма. Мы вельмі зблізіліся. Я адкрываў яму сьвет. Калі я дазваляў яму ехаць на пярэднім сядзеньні (раней яму было нельга), ён цешыўся, як дзіця. Я даў яму перад сьмерцю трохі свабоды, шчасьця, — узрушана кажа Бойка Барысаў.

Жэст Жэлева

— У Баўгарыі сярод прадстаўнікоў старога пакаленьня ўвесь час захоўвалася легенда пра дзіця, бацька якога памёр пры нявысьветленых абставінах, з-за чаго яно ў шэсьць год зрабілася царом, а потым зьведала выгнаньне, — расказвае нам доктар Жэлю Жэлеў, філёзаф, апазыцыйны дзеяч за камуністычнымі часамі, а потым — першы прэзыдэнт дэмакратычнай Баўгарыі. — Пасьля 1990 г. памяць пра Сімяона II пачала адраджацца, і я вырашыў выдаць яму баўгарскі пашпарт. Каб ён быў нашым грамадзянінам. Мы выслалі пашпарт у Мадрыд.

У 1992 г. на сусьветнай выстаўцы ў Гішпаніі прэзыдэнт Жэлеў адкрываў баўгарскі павільён.

— Мы дамовіліся сустрэцца зь Сімяонам у гатэлі “Рыц” у Мадрыдзе. Ён прыехаў адзін. Потым камуністы ўсчалі лямант: маўляў, Жэлеў ладзіць таемныя спатканьні з царом. Але мы перадалі па радыё запіс размовы, і крык аціх.

— Пра што гаварылі?

— Я апавядаў яму аб праблемах краіны, аб замежнай палітыцы, аб нашых плянах… Мы гутарылі па-баўгарску, але ён, хоць і добра ведаў мову, не заўсёды знаходзіў патрэбныя словы.

Вяртаньне з краіны выгнаньня

— У народзе жыло прароцтва, што цар Сімяон вернецца, калі народ папросіць яго, — кажа япіскап Іларыён, — і ў 1996-м гэта сталася. Сотні тысячаў людзей сустракалі манарха. Натоўп сьпяваў “Многая лета”. Цар павольна-павольна ехаў у адкрытым аўтамабілі. Кожны хацеў дакрануцца хоць да капоту. Людзі кідалі кветкі, сьпявалі, частавалі яго баніцай — нацыянальным прысмакам. На кожным бальконе вісеў сьцяг. На плошчы перад саборам Аляксандра Неўскага сабраліся сотні тысячаў людзей. Усе крычалі: “Хочам цара!” Сімяон II з усходаў павітаў народ і накіраваўся на набажэнства, але ня сеў на трон свайго дзеда і бацькі, на якім ніхто не сядзеў 52 гады.

Царова гаспадарка

— Калі скінулі Жыўкава, — апавядае Жэлю Жэлеў, — выявілася, што Баўгарыя мае 11 млрд. даляраў пазык.

З 1985 г. Баўгарыя пазбавілася мільёна грамадзян. Гэтаму спрыялі прымусовыя высяленьні мясцовых туркаў, эміграцыя на Захад, адмоўны натуральны прырост насельніцтва. З васьмі мільёнаў жыхароў Баўгарыі амаль мільён складаюць цыганы, 2,4 млн. — пэнсіянэры.

Цяпер узровень валавога нацыянальнага прадукту складае ўсяго каля 60% ад таго, што было ў 1989-м.

Фэномэн выжываньня баўгараў — гэта слоікі. Па ўсёй краіне ад вясны да восені палае агонь у часовых печах, рыхтуюцца кансэрвы. Фасоля, садавіна, памідоры, перцы. У кожным гарадзкім мікрараёне ёсьць месцы, куды кожны прыходзіць з уласным саганом, дровамі і робіць запасы. Апроч гэтага, баўгары соляць сала, ставяць капусту, робяць кілбасу-“крывянку”.

Праблем з алькагалізмам баўгары, аднак, ня маюць. У Сафіі ёсьць адзін выцьвярэзьнік на 15 ложкаў і ніколі, нават на Купальле, ён не бывае поўны.

У Баўгарыі скампрамэтавалі сябе ўсе палітычныя сілы. Перш за ўсё — посткамуністы з Баўгарскай сацыялістычнай партыі. У 1996 г. (калі Баўгарыю першы раз наведаў Сімяон) іх зьмёў бунт — паўмільёна жыхароў Сафіі выйшлі на вуліцы. Пазьней пацярпеў аўтарытэт дэмакратаў з Саюзу дэмакратычных сілаў.

— Іх загубіла карупцыя, — гаворыць Жэлю Жэлеў. — Яны правялі прыватызацыю, але дзікую. Людзі страцілі да іх давер.

Царовы дзеці

Гэта кампутарнае пакаленьне. Яны пазнаёміліся, пасябравалі і аб’ядналіся дзякуючы Інтэрнэту і электроннай пошце. Ім па 30—32 гады. Каля дзесяці гадоў таму яны выехалі з Баўгарыі на вучобу і пазаставаліся за мяжой. Любка Качакава далучылася да іх нядаўна. У 1999 г. фірма “Прайс Уотэрхаўс”, у якой яна працавала, пераехала з Сафіі ў Брусэль.

У Лёндане ўжо тады дзейнічаў “Сыты-клюб” — нефармальная арганізацыя, што яднала маладых баўгарскіх эмігрантаў. Яе ганаровым старшынём быў князь Кірыл, другі з чатырох сыноў цара Сімяона (яшчэ ёсьць дачка, самая малодшая). Найстарэйшы сын, насьледнік трону князь Кардам працуе доктарам і не займаецца баўгарскімі справамі. Сустрэчы членаў клюбу адбываліся ў баўгарскім пасольстве.

— Штодня я адказвала на восем-дзесяць электронных лістоў баўгарскіх сяброў, якія працавалі ў фінансавых і эканамічных установах Брусэлю, Лёндану, Парыжу, Стакгольму, Нью-Ёрку, — кажа Любка Качакава. — Мы адчулі, што можам нешта зрабіць для сваёй краіны. Мы аб’ядналі сілы, каб падтрымаць урад дэмакратаў у перамовах з Эўразьвязам. Мы маем фантастычныя сувязі на Захадзе. Мы зь Мікалаем Васільевым узялі ўдзел у антыкарупцыйнай кампаніі, якая распачалася ў краіне.

У красавіку 2000 г. сябры лёнданскага клюбу былі запрошаныя ўрадам дэмакратаў у Сафію на сустрэчу “Баўгарскі Вялікдзень”. Прэм’ер Іван Костаў ствараў групу, якая мелася адстойваць на Захадзе інтарэсы Баўгарыі. Сябры ўраду выступалі ў майках з надпісам “Я ганаруся тым, што я баўгарын”. На наступнай велікоднай сустрэчы Любка Качакава падарыла ўраду саколку з надпісам “Нам сорамна за вас”.

— Меўся на ўвазе закон, які ўрад накіраваў у парлямэнт, — гаворыць Мікалай Васільеў. — Гэта быў такі фокус з пераразьлікам некаторых прыватызацыйных пагадненьняў, каб замест леваў заплаціць за маёмасьць турэцкімі лірамі. Дзякуючы гэтаму пэўныя асобы маглі зарабіць дзясяткі мільёнаў марак. З 240 дэпутатаў гэты закон падтрымлівалі 137, а пасьля Любчынай акцыі — толькі восем.

— На гэтай другой велікоднай сустрэчы, у 2001 г., — апавядае Любка Качакава, — мы прапанавалі Баўгарыі эканамічную праграму, якую напісалі разам з Васільевым. Праз князя Кірыла я папрасіла аб сустрэчы цара Сімяона.

Любка Качакава сказала цару, што хацела б прадставіць яму маладых, здольных, сумленных людзей. На наступны дзень проста зь велікоднай сустрэчы ўсе разам паехалі на спатканьне з былым манархам. У канцы красавіка 2001 г. цар Сімяон даў у Парыжы баль. Ён запрасіў людзей, адрэкамэндаваных яму Любкай Качакавай, і сказаў ім, што стварае Рух цара Сімяона, а ў выпадку перамогі на выбарах просіць іх пакінуць свае пасады на Захадзе і ўтварыць зь ім урад прафэсіяналаў.

— Ніхто не адмовіўся, — захоплена кажа Любка Качакава. — Я не была шчасьлівая ўдалечыні ад Баўгарыі. Я хачу тут працаваць і тут плаціць падаткі.

15 траўня яна вярнулася ў Баўгарыю, 18 траўня трапіла ў выбарчы сьпіс, а 17 чэрвеня перамагла ў сваёй сафійскай акрузе Івана Костава, тагачаснага прэм’ера. Яна атрымала ў два з паловай разы болей галасоў, чым ён.

— Я паказала, што можна цывілізаваным спосабам супрацьстаяць карупцыі. Лёзунгам Нацыянальнага руху Сімяона II зьяўляецца думка Камю: “Жыць — значыць не здавацца”. Мы змагаемся за новую Баўгарыю, за адраджэньне краіны, а цар — наш маральны падмурак, ён бароніць нас, падтрымлівае, паказвае прыклад. Дзякуючы яму мы перамаглі на выбарах, — кажа Любка.

— Як цар да вас зьвяртаецца? — спыталі мы.

— Любка ці спадарыня Качакава.

— А калі б ён памыліўся, вы пярэчылі б яму?

Вельмі доўгае маўчаньне.

— Гэта абсалютна немагчыма, каб цар, такі дзяржаўны дзеяч, памыляўся, — гаворыць 31-гадовая намесьніца міністра эканомікі, якая адказвае за ўвесь замежны гандаль Баўгарыі.

— А гэта часам ня культ асобы?

— Ён жа не дыктатар, улюбёны ў сябе.

(У пачатку сакавіка Сімяон II па прапанове намесьніка прэм’ер-міністра Васільева вызваліў Любку Качакаву ад пасады. Яна была нязгодная зь віцэ-прэм’ерам у справе прыватызацыі баўгарскага тытунёвага канцэрну).

Цароў эканаміст

Намесьніку прэм’ер-міністра Мікалаю Васільеву 32 гады. Ва ўрадзе Сімяона II ён адказвае за эканамічную рэформу. Мы доўга размаўлялі. Адзін з нас хацеў адкаркаваць бутэльку і наліць сабе ў шклянку вады, але віцэ-прэм’ер затрымаў яго жэстам. На канцы доўгага стала ўжо стаяла адкаркаваная бутэлька.

— Ва ўрадзе працуюць дзесяць чалавек, якія вярнуліся з-за мяжы, — кажа віцэ-прэм’ер Васільеў. — Мы маглі б ладзіць паседжаньні па-ангельску, многія з нас ведаюць па тры і болей моў. Мае намесьнікі таксама працавалі на Захадзе.

— Сімяон II умешваецца ў вашы рашэньні?

— Не. Ён нам давярае. Гэта чалавек крыштальнай маралі, сумленьня. Пры ім я адчуваю гонар за тое, што я баўгарын. Кожны раз, калі мы зьяўляемся за мяжой, перад намі адчыняюцца ўсе дзьверы. Гэта магія.

Сімяон II добрасумленны, як кожны Кобург. Ён не карыстаецца ўрадавым самалётам. Вандруе рэйсавымі ляйнэрамі баўгарскіх авіялініяў. Калі ў апошнія Каляды ён захацеў сустрэцца зь сям’ёй, дык падлічыў, што таньней будзе паляцець з жонкай у Мадрыд, чым везьці пяцярых дзяцей зь іхнымі сем’ямі (усяго 22 чалавекі) у Сафію. Білеты цар купіў за свой кошт.

Царова змова

Палкоўнік Дзімітар Іванаў пасьля 1990 г. быў звольнены са службы. Цяпер ён калекцыянэр і ўладальнік адзінага ў Баўгарыі прыватнага музэю антычнага мастацтва. Выдае кнігі і некалькі газэт — у тым ліку орган сацыялістычнай партыі і дзьве газэткі з голымі кабетамі.

— Барацьба паміж камунізмам і дэмакратыяй ужо сябе вычарпала, — пачынае палкоўнік Іванаў. — Галоўны фронт барацьбы ў Баўгарыі — паміж манархіяй і рэспублікай. Сімяон хоча вярнуць трон. Калі ён здолее гэта зрабіць, дык будзе прэцэдэнт сусьветнага маштабу. Кароль Міхаіл зможа вярнуцца на трон у Румыніі, Карагеоргіевіч — у Югаславіі, Аляксандар — у Грэцыі, а Лека III — у Альбаніі.

— А чым гэта Вам замінае?

— О, хто ведае! Сімяон — гэта лібэрал, лагодны чалавек, але цяпер. А якім ён будзе царом? Можа, такім, як ягоны бацька або, крый божа, дзед-дзяржыморда. Сыстэма падазроная. Цар — прэм’ер, а ягоны сын Кірыл — дарадца па кадравых пытаньнях, ён прывёз усю гэтую маладую каманду міністраў ад эканомікі. Кірыл працуе на транснацыянальныя фірмы зь лёнданскага Сыты — на “Прайс Уотэрхаўс”, “Салямон Бразэрс” і іншыя. Захад дамагаецца закрыцьця нашай адзінай АЭС, якая дае Баўгарыі 60% электраэнэргіі. Калі мы гэта зробім, будзем вымушаныя купляць значна даражэйшую энэргію ў Эўропе. Тут ідзе гаворка пра інтэрас. З гэтай манархіяй яны нешта надумляюць.

Царова сэрца

Празь некалькі гадоў пасьля паразы камуністаў баўгары стварылі камісію, якая павінна была адшукаць парэшткі цара Барыса III. Пасьля доўгіх месяцаў бясплённых пошукаў нейкі стары агент службы бясьпекі прынёс у партфэлі шкляную пасудзіну з чалавечым сэрцам. На пасудзіне быў надпіс: “Сэрца цара Барыса III. 30.I.1894—28.VIII.1943 г.” Гэтае сэрца 50 гадоў ляжала ў жалезнай шафе на справе, у архівах службы бясьпекі. Невядома, што здарылася з целам Барыса III. Сэрца было ўрачыста пахаванае ў Рыльскім манастыры — сьвятой мясьціне баўгараў.

Цароў ахоўнік

Як апавядае палкоўнік Бойка Барысаў, ён даваў Тодару Жыўкаву, былому баўгарскаму дыктатару, мінуты вольнасьці, свабоды і шчасьця, а палкоўнікава фірма “Ipon” тым часам набірала моцы. Яна займалася галоўным чынам аховай маёмасьці расейскай нафтавай кампаніі “Лукойл”, якая купіла ўсю баўгарскую паліўную галіну — усе запраўкі, склады, бэнзавозы і яшчэ некалькі банкаў.

— А калі ў 1996-м Сімяон упершыню прыехаў у Баўгарыю, — расказвае Бойка Барысаў, — выявілася, што ягоная гішпанская ахова тут абсалютна бездапаможная. Іх тут абрабавалі, зьбілі і абяззброілі.

— І тады цар папрасіў вас аб дапамозе, — здагадваемся мы.

— Цар ня просіць. Цар прапануе. Хто мы такія, каб цар нас прасіў? Гэта выключны чалавек. Уявіце сабе, спадарства: ён заўсёды зашпільвае пас бясьпекі ў машыне і ніколі не дазваляе праяжджаць скрыжаваньні на чырвонае сьвятло. Кажа, што правілы роўныя для ўсіх. Такі патрабавальны.

Чатыры месяцы таму Бойка Барысаў пакінуў сваю фірму і пайшоў на дзяржаўную службу. Ахоўнік-каратыст зрабіўся генэральным дырэктарам Міністэрства ўнутраных справаў.

Крыніца: Наша Ніва №№ 19-20, 2002 г.