Kontarrevolucyja ŭ Chile - albo czym byŭ u istocie "zamach stanu" generala Pinocheta
August Jozef Ramon Pinochet Ugarte naradziŭ sia dnia XXV (25) listopada MCMXV (1925) roku ŭ Valparaiso. Ad rańniaj małodości jaho celem była karjera vajskova. U roku MCMXXXVI (1936) skońčyŭ Škołu vajennu Chilijskich Sił Zbrojnych, atrymlivajučy stupień padparučnika. Prahnu tut - za Andrejam Solakam prytačyć anegdotu viažučuju sia z pamysnym zakančeńniem pieršaha etapu vajskovaj karjery Pinocheta. Atož u dniu zakančenńia škoły, htj. VII (7) vieraśnia MCMXXXVI (1936) roku, August Pinochet udaŭ sia da kaścioła ŭ Santiago, gdzie znajdavaŭ sia obraz Matki Božaj Nieustajučaj Pomačy, katoru ad dzicia daryŭ asablivaj čeściu. Małady oficer umuravaŭ bokabok obrazu, jako padziakučynna votum, marmurovu tablicu z napisam: «Dziakuj Tabie, Matko maja. Budz mnie zaŭždy pomačču. Padparučnik A. Pinochet -1936» 1. Toj epizod z žyćcia pazniejšaha „kryvavaha dyktatora", jak zvykła nazyvać Pinocheta levica, dabitna pakazuje, jakimi vartaściami kiravaŭ sia jon u svaim žyćciu. Pierajmajučy - i spravujučy - uładu ŭ Chile, generał pomačy Matki Božaj vielakrotna ŭžyvaŭ - i atrymlivaŭ jaje, jak choćby ŭ dakładna piaćidziesiacilećcie atrymańnia stupenia padparučnika, kiedy to kuli komunistyčnaha komandosa, vystralany z najbližejšaj adlehłaści ŭ samachod generała nie čyniačy jamu vialikšaj kryŭdy vyrazbili na šybie padabiznu Matki Božaj Nieustajučaj Pomačy. U 1943 roku pašlubiŭ Łucyju Hiriart. U letach MCMXLK (1949) - MCMLII (1952) byŭ vykładoŭcaju uv ekvadorskich škołach vajskovych, pazniej MCMLVI (1956) - MCMLVIII (1958) prabyvaŭ na misyi vajskovaj u Stanach Zjednočanych, pa pavarocie, zastaŭ avansavany da stupienia generała brygady MCMLXVIII (1968). U try leta pazniej staŭ generałam dyvizyi i davodcaju garnizonu Santiago. U červieniu MCMLXXIII (1973) roku staŭ hałoŭnadavodziačym vojska Chile. Nominacyju na to stanovišča pryniaŭ z ruk Salvadora Allende. Salvador Isabelino ad Najśviaciejšaha Serca Jezusa Allende Gossens naradziŭ sia ŭ roku MCMVIII (1908), takža ŭ Valparaiso. Z profesyi byŭ lekaram, z zamiłavańnia - politykam. U letach MCMXXXH (1932) - MCMXLE (1942) byŭ ministram zdaroŭja, u roku MCMXXXm (1933) naležaŭ da zakładalnikaŭ Socyjalistyčnaj Partii Chile, u letach MCMXLV (1945) - MCMLXIX (1969) byŭ senatoram, cieraz astatnija try leta spravujučy funkcyju staršyni Senatu. Trykrotna zaznaŭ horyčy paražki ŭ vybarach prezydenckich - zyskaŭ navat miano „viečnaha pretendenta". Jednak čaćviertaje padyjścio akazała sia ŭdana - u vybarach paŭšechnych u roku MCMLXX (1970) Allende, budučy supolnym kandydatam Partii Socyjalistyčnaj i komunistaŭ (choć oba strońnictva doŭha vahali sia čym sia na jaho zdecydovali - KC Partyi Socyjalistyčnaj prahałasavaŭ jaho kandydaturu ŭ stasunku hałasoŭ 12 za, 0 prociŭ i až 13 ustrymanych ad hołasu) zyskaŭ 36,1%hałasoŭ i – zhodna z ordynacyjaj vyborčaj - jaho kandydaturu razhladać mieŭ Kongres. Allende prajšoŭ tut vyprabavańnie zvyciaska.
Staŭšy prezydentam, Allende zmienšyŭ kolkaść užyvanych imion, pazastaŭlajučy - jak sam pryznaŭ z pryčyn propagandovych - jedyna Salvadora (Salvadore - Zbaviciel), pa čym bezzvałočna razpačaŭ šerah radykalnych reform haspadarčych, katoryja błyskavična dapravodzili kraj da katastrofy. Dziejańni prezydenta kiravali sia - jak piše polski dziejač socyjalistyčny (badajža z Unii Pracy), Piotr Ciševski „da zapeŭnieńnia ludnaści lepšych varunkaŭ materyjalnych. Na darozie da realizacyi taho celu stali zagraničnyja koncerny pasiadajučyja vialikšaść pramysłovaści. Nie byli jany zainteresovanyja dabrom rabotnikaŭ, a jedyna zvialikšańniem dachodaŭ. Ich zyski nie zasilali Chilijskaha skarbu państva, ale płynuli za granicu. Prezydent zadecydavaŭ ab nacyjonalizacyi padstavovych gałuziaŭ pramysłovaści. Vidavočna nie spadabała sia toje vielkim pasiadačam"2 - nacyjonalizacyja „padstavovych gałuziaŭ pramysłovaści" pryniasła jednak efekt daloki ad pažadanaha - bahatamu jašče dziesiać let tamu państvu pačało pahražać vidma hoładu, zaś inflacyja, katora u MCMLXX (1970) roku vynosiła kala 20 %, uzrasła da 163 % u MCMLXXn (1972) (i... 750 % u skali roku u pałovie roku MCMLXXIII - 1973). Jednak juž raniej haspadarka socyjalistyčna asiahnuła tradycyjnyja dla jaje sukcesy: państva pieraniała kapalni miedzi, selitry i rud žaleza, pierakazała (choć nie na ŭłasnaść) 9 milijonaŭ hektaraŭ ziamli „ludziam pracy" -u ciahu pieršych dvuch let prezydentury Allende, padpirany praz jaho Ruch Levicy Revolucyjnej, čyli MIR, zahrabiŭ 1767 majontkaŭ ziemskich (danyja vodle: Roman Konik „Čarna Legenda Generała", vyd. Dom vydaŭničy „Ostoja", Krzešovice 2004, star. 7), „voraham klasavym" adabrana takža amal usie banki i 200 dužych pradpryjemstv. Taki to byŭ balans ledvie dvuch let (!) rezydavańnia Salvadora Allende ŭ pałacu La Moneda.3 Navat radzina prezydenta pryznavała, iža „vystarčyła zaledvie try leta ŭradaŭ stryja (słovy tyja pisała bratanica Salvadora Allende -pryp. PTV), aby nie było u sklepach charču i padstavovych środkaŭ čyścini"4.
Nie bez pryčyny byŭ Allende dziejačam u śviecie levicy acenienym. Sam padziŭlaŭ Mao Tse-Tunga (za chińsku „revolucyju kulturalnu", katora pachłynuła što najmieniej 3 milijony achviar), Brežnieva staŭlaŭ za ŭzor cnot usialakich, a Fidela Castro traktavaŭ jak darohaŭskaz dla svaich pačynańniaŭ, byŭ jednak takža objektam podzivu inšych „vybitnych" politykaŭ levicovych: miežy inšymi Komendanta Ernesta Guevary, katory caniŭ tahačasnaha senatora za jaho „niachviejnu vieru ŭ socyjalizm". U MCMLXXIII (1973) roku Allende atrymaŭ Miežynarodavu Naharodu Leninoŭsku zaś jaho imia nadana łancuhu hor u Tadžykistanie.
Pieršyja strajki pačali sia pad kaniec roku MCMLXXI (1971), kali to ŭ Santiago dašło da vializnaj manifestacyi kabiet, protestujučych prociŭka braku tavaraŭ charčovych u sklepach pry jednočasnym eksporcie charču na Kubu. Niaviesty 5, idučy ŭ kirunku La Monedy, hałasavali pustymi garnkami, skul nazva strajku - „Marš Pustych Garnkoŭ". „Buržuazyjnyja" haspadyni byli zaatakavanyja praz bajoŭki socyjalistyčnyja (im. Elmo Catalana) i komunistyčnyja (im. Ramany Paira), a takža praz mirystaŭ.
Nie paŭstrymała heto jednak chvali niezadavoleńnia - dachodziła da kalejnych protestaŭ, katorych apogeum nastupiła ŭ roku MCMLXXIII (1973). Nie pamahła zamiena tryvajučaha ŭ Santiago ad daŭna stanu vyniatkavaha na stan vajenny - fakt, ža nad krajam visieŭ hoład, a na połkach sklepavych nie zastaŭ sia navat vocat, vyhnaŭ ludziej na vulicy. Pačali kiroŭcy ciažarovak, pazniej dałučyli sia da ich kalejary, marynary, lekary i handloŭcy. U jaki sposab Salvador Allende vychodziŭ naprociŭ patrebam „ludziej pracy"? Inspiravany praz jaho MIR dapuściŭ sia seryi zamachaŭ terrorystyčnych, jak np. vysadžvańnie ŭ pavietra słupoŭ vysokaj napruhi. Celem hetych dziejańniaŭ było pierastrašeńnie ludziej i sproba zkidańnia adpaviedzialnaści za zły stan rečaŭ na „pravicovych reakcyjonistaŭ" i „vorahaŭ postupu", katorych abvinavačana za zbrodni mirystaŭ. Panadto prezydent nasiliŭ pravodžany ad daŭžejšaha času pieramyt broni z Kuby i Čechosłovacyi da Chile. Pieramyčana vielej broni ručnoj, niž mieła ličuča 26'000 žaŭniery armija chilijska. Prezydent ličyŭ na razdańnie taho arsenalu lojalnym jamu rabotnikam, gdyž „kułaki i śviadomaść socyjalistyčna heta zamała", aby valčyć z „siłami reakcyi". Allende utvaryŭ takža Grupu Asabistych Pryjacielaŭ (GAP). Byŭ to addzieł „najviarniejšych z viernych", spraŭdžanych mirystaŭ, katorych zadańniem było zabićcio najvyšejšych rangaju oflceraŭ vojska, gdyby dašło da ryzyka zamachu stanu. Panadto 50 „Pryjacielaŭ Asabistych" stanaviła achranu prezydenta.
U mižčasie dašło da cikavaj pryhody davodcy vojsk naziemnych, generała Karala Pratsa, katora to pryhoda dapravodziła ŭ konsekvencyi da pajaŭleńnia na scenie Augusta Pinocheta. Atož niezbyt popularny z racyi svaich jaŭnych proŭradavych sympatyj (katoryja siarod vajskovych nie byłi zbyt paŭsiudnyja - stul miž inšym stvareńnie skiravanaha prociŭka oficeram GAP-u, za pomačču katoraha chacieŭ Allende ačyścić armiju z nieprychilnych jamu ludziej) generał staŭ sia haniebna zniavažany praz peŭnu staršu mieškanku Santiago, Aleksandru Cox de Valdiviesco, katora jedučy samachodam i uzreŭšy u susiednim auto Pratsa... pakazała jamu jazyk. Dumny oficer nie moh znieści takoha afrontu zy starany noblivaj biełahałovaj, totaž u hnievie chvaciŭ pistolet i vystreliŭ u j aje kirunku. Jednak zy zbytnaj alteracyi voka jaho zbyt mala peŭnym było i generał chybiŭ. Sivavałosa pani zasia nacisnuŭšy pedal gazu da granic mažlivaściaŭ pačała ŭciakać pierad zvierchnikam sił zbrojnych vulicami stalicy. Prats rušyŭ za joj. Pahonia nie tryvała jednak zbyt doŭha - razhisteryzavana pani Cox de Valdiviesco łatva dała sia dahnać hnieŭnamu žaŭnieravi, katory dapaŭšy jaje pryłažyŭ joj pistolet da skroni i vykryknuŭ zy złościaj : „Pieraprasi, cholero, albo cia zabju". Staruška pieraprasić nie namiervała sia i być moža Prats spoŭniŭby svu grožbu, gdyby nie fakt, ža vakoł pajaviŭ sia varožy generałavi tłum, katory vypuściŭ pavietra z apon jaho samachodu, zaśvistaŭ na jaho i zmusiŭ da salvavańnia sia ŭciečkaju taksoŭkaj6. Byŭ heta kaniec kariery generała Pratsa. Karotka potym jaho miejsca zaniaŭ August Pinochet.
Vojska ciešyła sia ŭ Chile sporym zaufańniem zaroŭna ŭradujučych, jak i opozycyjnaha Kongresu. Mundurovyja byli ŭvažany za bezstarońnich i vyvažanych. Stanaviti zbyt dužu siłu, aby Allende zdoleŭ ich sabie bezvarunkova padparadkavać u tak karotkim časie - ułašča, ža korpus oficerski u vialikšaści składaŭ sia z žarlivych katolikaŭ, takich jak Pinochet, katorym nie u smak byli ŭrady ateisty, masona i komunisty.
Tymčasam kryzys tryvaŭ nadalej - bajoŭki komunistyčnyja i socyjalistyčnyja adkryli zmasavany ahoń u harniakoŭ u kapalni EI Teniente, strajki nie pierastavali, astatnija media niezaležnyja („EI Mercurio") danosili o sytuacyi u kraju („V Santiago brakuje mięsa...", „Milion pracoŭnikaŭ strajkuje...", „Turbujučy brak chleba"), padčas, gdy prasa režymu („Clarin") danosiła ab tym, ža... „80'000 rabotnikaŭ pryłučyła sia da valki prociŭ čornamu rynkavi"7. Kongres štoraz astrej vystupaŭ prociŭ prezydentavi, vojska pa raz pieršy pakinuła kašary, XXIX (29) červienia robiačy manifestacyju siły rušyła ŭ storanu La Monedy. Mima hetaha, ułady nie stracili cełaha zaufańnia da armii, chacia niekatory ministravie spadziavali sia pieravarotu - Allende nie nadavaŭ vahi hetamu zahražeńniu.
Da pierałomu ŭ stasunkach Kongres - Prezydent dašło u červieniu MCMLXXHI (1973), natomiest u sierpniu (žniŭniu) Parlament uchvaliŭ dokument nazyvany „Deklaracyjaju ŭpadku demokracyi ŭ Chile", katory vymieniajučy gvałčańnie Konstytucyi praz Salvadora Allende, pradstaviŭ hetaje „pavažnaje pierakročańnie paradku konstytucyjnaha i praŭnaha Republiki" najvažniejšym organam państvovym, u tym liku vojsku. Druhoj metaj uchvały było „zakomunikavańnie im, iž z uvagi na ich funkcyi, prysiahu zachavańnia viernaści Konstytucyi i innych praŭ, (...) naleža da nich pakłaści nieadkładny kres usim uspomnienym akaličnaściam, jakija narušajuć Konstytucyju i innyja pravy". Z taho tekstu varta zacytavać abšyrny fragment - punkty 5 i 10:
5. Jest faktem, iž aktualny Urad ad samaha pačatku svajho istnavańnia staraŭ sia ŭsilna pieraniać całkavitu ŭładu, vyrazna imknučy sia paddać usich abyvatelaŭ najdrabniješaj kontroli haspadarčaj i polityčnaj zy starany Państva i tym samym ustalavać system totalitarny, całkavita supiarečny z reprezentacyjnym systemam demokratyčnym ustanoŭlenym u Konstytucyi;
10. Siarod permanentnych vykračeńniaŭ Uradu suprać padstavovych gvarancyj i praŭ, ustalavanych u Konstytucyi možna vyłučyć nastupnyja:
c) Parušyŭ padstavu autonomii Universytetaŭ i prava, jakija im pryznaje Konstytucyja, da zakładańnia i utrymlivańnia stacyi televizyjnych, padtrymlivajučy ŭzurpacyju Kanalu 9 Universytetu Chilijskiaha, gvałtam i nielegalnymi zatrymańniami atakujučy Kanal 6 tahož Universytetu a ŭtrudniajučy razpaŭsiudžańnie ŭ innych provincyjach kraju Kanału Universytetu Katolickiaha Chile;
d) Zatrudniau, uniemažliŭlivaŭ, a časami hamavaŭ pry užyćci siły vyražańnie praz abyvatelaŭ nie budučych starońnikami režimu prava da svabodnych zhramadžeńniaŭ, padčas gdy stała pazvalaŭ aby organizoŭvali sia, častakroć uzbrojeny, grupy nie padparadkoŭvajučyja sia adpaviednym pradpisańniam, katory kontrolavali vulicy i darohi u celu zastrašańnia ludnaści;
e) Celiŭ u svabodu navučańnia, it pravodžvajučy ŭ sposab bezpraŭny, za pomačču niełegałnaha tzv. «Dekretu o Demokratyzacyi Navuki», program aśvietavy majučy na celu marksistoŭsku indoktrynacyju;
f) Systematyčna narušaŭ konstytucyjny gvarancyi ŭłasnaści, padpirajučy ałbo pazvalajučy na panad 1500 nielegalnych «kon-fiskat» vałodańniaŭ ziemskich i sotniaŭ jednostak pramyshvych i handłovych, aby ich potym zarekviravać ałbo bezpraŭna kontrolovać i ŭ tej sposab, praz hrabiož, ustanavić haspadarścviennu kontrolu nad haspadarkaju, što stala sia jednym z decydujučych povadaŭ spadku produkcyi, pieraryvaŭ u dastaŭkach, čornaha rynku...;8
Piotr T. Vaszkievicz, Wrocław
1 Cytata - jak i anegdota pavodle: Andrzej Solak, „Maryja i Augusto Pinochet", www.vandea.org
2 Piotr Ciszevski, „Zamach stanu u Chile u 1973 roku". Cytata pavodle www.gavagai.pl/society/chile.php
3 danyja pavodle: Vojciech Kleviec, „Proces pokazovy Oskarżany Augusto Pinochet" vyd. El-Ka, Varšava MMI (2001), staronki 28-29
4 cytata pavodle: Roman Konik, „Čarna legenda generała, wyd. Dam wydawničy „Ostoja", Krzeszovice MMIV (2004b)
5 niaviesty = kabiety
6 V. Kleviec, op. cit., staronki 21-22
7 cytaty z presy vodle: V. Klewiec, op. cit., staronka 35
8 Uchvała Kongresu Chilijskaha ad dnia XXIII (23) sierpnia MCMLXXIII (1973) roku, cytata vodle: www.datapolis.pl/grzes
Таксама ў нумары:
- Benedictvs XVI
- Narod polityczny Wielkaha Kniastwa Litoŭskaha ŭwa XVI wieku: paniaćcie Ajczyzny
- Da pytańnia ab sprobach restaŭracyi WKL u kancy XIX - XX stalećciach
- Tradcyjny pohlad na gendernyja stasunki
- Polska wobec Litwy. Poszcza adnosna Litwy
Зьцягнуць увесь нумар 19 2004 г. у pdf-фармаце*: кірыліцай (1611 Kb), лацінкай (411 Kb).
* - Кнігі ў фармаце pdf лепш чытаць з дапамогай праграмы Foxit Reader