Było ŭžo šmat skazana ab mahčymych kandydatach na “vakantny” tron Biełarusi ci navat samaje Vialikalitvy. Ad ža adzinych pramych lehitymnych spadkajemcaŭ Jagajłavičaŭ čamuś zaŭsiody zabyvajuć.
Tak, ja maju na uviećcie mienavita Habsburgaŭ, i ŭ pryvatnaści zhadanaha tut kolišniaha aŭstryjskaha imperatara Karła ji jaho syna Otto von Habsburga.
...Historyja siahaje 1526, kali paśla śmierci Ludvika II Jagajłaviča (unuk Kazimiera IV Jagajłaviča), karala Vuhorščyny ji Bahemiji, aŭstryjski erchercag Ferdynand I von Habsburg (a z 1556, paśla rezygnacyji jaho starejšaha brata Karł V, i imperatar) praz svaju žonku karaleŭnu Hannu Jagiełonku, starejšuju siastru karala Ludvika, atrymaŭ u “spadčynu” vuhorskuju ji českuju karony (chacia farmalna abiedźvie manarchiji zastavalisia elekcyjnyma da 17 st.). Takim čynam, ich naščadak Maksymilijan Habsburg staŭ pramym spadkajemcaju małodšaje liniji Jagajłavičaŭ. Viedama heta byŭ pavarotny momant u siarednieeŭrapejskaje historyji, zakłaŭšy padmurak budučaje vieličy aŭstryjskich Habsburgaŭ. Adnačasova heta staŭsia ji važki momant našaje historyji, najperš litoŭskaje manarchiji naturalna - jak budzie vidać dalej, mienavita Maksymilijan von Habsburg (budučy imperatar Maksymilijan II) i jahonyja naščadki zastanucca adnyma lehitymnyma spadkajemcami litoŭskaha vialikakniaskaha pasadu...
Tym časam na Litvie ŭ 1529 padčas panavańnia Žyhimonta II Staroha (Žyhimont I u polskaje tradycyji) na vialikakniaski pasad farmalna abirajecca jahony dzieviacihadovy syn i sukcesar Žyhimont III Aŭgust. Najpierš heta bało vyklikana žadańniem litoŭskaje elity ź jejnym spradviečnym “separatyzmam” bačyć choć farmalna svajho “ŭłasnaha” manarcha (nie polskaha karala, ale ź Jagajłavičaŭ). Tym nie mieńš, palaki taksama nie spali ji dziela zachavańnia persanalnaje uniji Polščy ji Litvy praz kolki miesiacaŭ na svajim sojmie praviali tuju ž praceduru z abrańniem małaletniaha Žyhimonta Aŭgusta na polski pasad. Naturalna, što ŭłada zastałasia ŭ Žyhimonta II (lepiej kazać navat nie ŭ hetaha niamohłaha karanvanaha ŭładcy, a ŭ jahonaje enerhičnaje italjanskaje žoncy karalevy Bony Sforza) i rehencyji Panoŭ-Rady (na Litvie). Faktyčnuju ŭładu Žyhimont III Aŭgust atrymaŭ užo ŭ stalaści (1544), a byŭ karanavany paśla śmierci baćki ŭ 1548. Mienavita jamu bało nakanavana stać apošnim pradstaŭnikom mužčynskaje liniji Jagajłavičaŭ. Dalejšaja historyja patrabuje bolš detalovaha analizu, bo tut palahajuć momanty nadzvyčaj važkija dla razumieńnia lehitymnaści habsburgskich pretenzyjaŭ na litoŭski tron.
Doŭhaje biezkaraleŭje paśla śmierci Žyhimonta Aŭgusta ŭ 1572 stała rezultatam dylemy, što stajała pierad litoŭskaju elitaju: zachavać spadčynnaść manarchiji (pa žanočaje linniji) ci zrabić jaje elekcyjnaj. Pieršy varyjant, jaki bolš padtrymlivali lićviny, na toj momant, jak heta ni paradakslna, aznačyŭ by biazkoncyja kanflicty ji navat hramadzianskuju vajnu z-za vialikaje kolkaści pretendentaŭ (Habsburgaŭ, švedskich Vasaŭ, Hohenzollernaŭ i zvyčajnych kandydataŭ na ruku karaleŭny Hanny, siastry Žyhimonta Aŭgusta). Druhi varyjant, jaki ji byŭ ułasna abrany, pieradaŭ funkcyji lehitymizacyji novych manarchaŭ niepasredna sojmu, a nie ŭłasna instytutu spadčynnaści tronu (jak to było na Litvie raniej).
Tym nie mieńš, jak pakazali ŭsie pieršyja šeść elekcyjaŭ, razumieńnie važkaści spadčynnaha faktaru ji lehitymnaści ŭsio jašče mocna žyło ŭ mentalnaści polskaje ji asabliva litoŭskaje elity. Padčas pieršaje (i druohoje) ŭ historyji Litvy elekcyji (1573) hałoŭnuju rolu ihrała karaleŭna Hanna, siastra Žyhimonta III Aŭgusta ji faktyčna spadčynicca Jagajłavičaŭ: abrany Henryk Valois musiŭ stać jejnym mužam dziela “lehitymizacyji” svaje ŭłady ŭ vačoch miascovych elitaŭ.
Siarod inšych kandydataŭ (car Ivan IV, karol švedski Johan III Vasa, hercag d’Este i inš.) svaju kandydaturu vystaviŭ i pradstaŭnik Domu aŭstryjskich Habsburgaŭ i adzin z naščadkaŭ małodšaje liniji Jagajłavičaŭ - małady erchercag Ernest (syn imperatara Maksymilijana II von Habsburga), ale jon nie zmoh znajści dastakovaje padtrymki ŭ Karonie (Litva vahałasia pamiž maskoŭskim carom, francyzkim karalevičam i erchercagam): palaki vielmi mocna nie žadali bačyć niemca na tronie.
Panavańnie Henryka nie było doŭhim, i nieŭzabavie jon źbieh u Francyju, kab zaniać tamašni tron paśla śmierci svajho starejšaha brata. Nastupnaja elekcyja prajšła ŭ bolš napružanaje sytuacyji: siarod šmatlikich kandydataŭ u kryvavuju bojku ŭstupili Stefan Báthory, kniaź transylvanski, i ŭžo zhadany vyšej imperatar Maksymilijan II von Habsburg, naščadak česka-vuhorkaje liniji Jagajłavičaŭ. Litoŭskija elity niedvusensova padtrymlivali apošniaha: vyjaviłasia ich prychilnaść tahačasnym eŭrapejskim lehitymisckim tradycyjam. (Heta byŭ čas, kali dynastyji, dynastyčnyja suviazi ji kanflikty, vyrašali kirunak usioj eŭrapejskach historyji.) Maksymilijan II zmoh znajści padtrymku ji siarod bolšaje častki polskich senataraŭ... Ale kali senatary abrali ji ahłosili jaho na karaleŭstva pierad deputatami ad šlachty, to palaki-šlachciuki padniali ceły verchał; tady ž i prahučała słynnaje: “Aż do gardeł naszych nie chcemy Niemca”. Z padačy Zamoyskich, sojmam (bez parazumieńnia z senatam) na karala (sic!), jak i Jadźviga ŭ Polščy dźvie sotni hadoŭ tamu, bała abrana zhadanaja karaleŭna Hanna, siastra Žyhimonta III Aŭgusta (Henryk tak i nie ažaniŭsia na joj), a Báthory byŭ abvieščany jejnym kansortam (aficyjna jany panavali razam).
Akramia taho, vilemi ciesnyja dynastyčnyja suviazi Vasaŭ z Habsburgami, ich aryjentacyja ŭ źniešniaj palitycy śviedčyli ab zachavańni značnaha ŭpluvu aŭstryjskaje dynastyji na miascovyja spravy, da jakich jany mieli samaje niepasrednaje dačyneńnie jak spadkajemcy Jagajłavičaŭ.
Ale karalavańnie Jana Kazimiera stała časam zaniapadu kaliści samaha ŭpłyvovaha mocarstva rehijonu: zaciahnuŭšysia kanflikt z kazakami (što pačaŭsia za panavańniem Uładysłava), kryvavaja vajna z Rasiejaj, vajna sa Švecyjaj (praciah biazsensoŭnaha dynastyčnaha kanfliktu jaho baćki), dehradacyja miascovych elitaŭ i palityčnaje systemy da poŭnaje anarachiji. Sproby reform i nadzieja na elekcyju vivente rege, inicyjavanyja Janam Kazimieram, nie apraŭdalisia. Paŭstahodźdia kiravańnia Vasaŭ i ich palityka narešcie vyjavili svajo poŭnaje bankructva: karol užo nie moh spynić spaŭzańnia krainy da biazładździa. Paśla Patopu Litva lažała ŭ ruinach, a miascovaja elita była jak nikoli pasłablena: intensyfikavałasia jaje pałanizacyja, pastupova nivelavałasia jaje samaśviadomaść, eŭrapejskija arystakratyčnyja tradycyji ji kultura źmianilisia ich miascovaju aryientalistyčnaju zvyrodnickaju alternatyvaju – “sarmatyzmam”. Źniaviečanyja ŭ planie tradycyji litoŭskija elity poŭnaściu intehravalisia ŭ polskuju praŭna-palityčnuje sferu. Nie dziva, što ŭžo nichto nie zhadvaŭ ab lehitymnych naščadkach kolišnich litoŭskich manarchaŭ.
Tym nie mieńš, Litva ji siońnia moža mieć za haspadara pradstaŭnika Habsburgska-Lataryngskaha Domu, syna apošniaha aŭstryjskaha imperatara, českaha ji vuhorskaha karala, Jaho Vysokaść karaleviča Otto von Habsburga, hałavu dynastyji. Jaho Vysokaść hodny nastupnik svajoch arystakratyčnych prodkaŭ. Jon byŭ vychavany ŭ najlepšych manarchičnych tradycyjach adnoje sa starejšych eŭrapejskich dynastyjaŭ. Navučaŭsia ŭ Katalickim universytecie Lovena (Bielgija). Zajmaje aktyŭnuju palityčnuju ji sacyjalnuju pazycyju. Prava-kanservatyŭny palityk (kanservatyŭna-chryścianskaha kirunku) Jaho Vysokaść adstojvaje eŭrapejskija tradycyji ji ład žyćcia, nieadnarazova vykazvaŭsia suprać nieabmiežavanaje imihracyji, destruktyŭnych tendencyjaŭ u sučasnaje eŭrapejskaje kultury, rostu rasiejskich upłyvaŭ va Ŭschodniaje ji Centralnaje Eŭrope. U perspektyvie mienavita jon moža stać adnym z centralnych kandyndataŭ pry adnaŭleńni spadkajemcaŭ Jagajłavičaŭ na tronie Litvy ji Biełarusi. Biełaruskich prychilnikaŭ Habsburgaŭ mažliva adnieści da asablivaje płyni manarchičnaha ruchu ŭ našaje krainie - manarchistych-lehitymistych, jaki, maju spadzioŭ, budzie raźvivacca ji ŭzmacniacca.