Першае апісаньне Смаленска іераманаха Шупінскага (1780 г.)
История города Смоленска, составленная иеромонахом Иоасафом Шупинским к приезду императрицы Екатерины II в 1780 году.
Предисловие
Летом 1780 года в Смоленск должна была приехать императрица Екатерина II. Вместе с ней ожидали и высокого гостя России — австрийского эрцгерцога, императора «Священной Римской империи» Иосифа II. К такому значительному событию готовились тщательно. Позаботились и о том, чтобы обстоятельнее показать историю древнего города, на протяжении многих веков игравшего важную роль в общегосударственной жизни.
Так как готового текста по истории города не было, решили его написать на основании материалов, которые имелись под рукой. И эту работу поручили известному своими литературными способностями иеромонаху Иоасафу Шупинскому.
В то время, когда Шупинский получил ответственное поручение, в России еще не было серьезных исторических исследований, подобных работам Н. М. Карамзина, С. М. Соловьева, В. О. Ключевского и других историков, не было и опыта подобных работ. И свое «Историческое и географическое описание города Смоленска» он создавал не имея образца для подражания, писал историю города так, как она ему виделась. «Описание» И. Шупинского носит чисто информационный характер. Давая обзор событий за многие века, автор не пытается сопоставить их с другими событиями, происходившими на Руси. Его задачей было составление систематизированной, хронологически выдержанной, краткой истории своего родного города. И с этой задачей он справился. По-видимому, у Шупинского было не очень много времени и не очень много первоисточников, поэтому в рукопись вкрались неточности и ошибки, которые он не мог сам исправить.
Zaręczenie wzajemne Obojga Narodów (20 października 1791)
Ku wiecznej pamięci sprawy niżej opisanej, My Stanisław August z Bożej Łaski i Woli Narodu Król Polski, Wielki Książę Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Kijowski, Wołyński, Podolski, Podlaski, Inflancki, Smoleński, Siewierski i Czernihowski:
Za zgodą Panów Rad Senatu, tak Duchownych, jako i Świeckich oraz Posłów Ziemskich Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, bacząc ustawicznie na powinność Naszą, ku wspólnej Ojczyźnie swej, Rzeczypospolitej Polskiej, której wszystką ozdobę, pożytek pospolity, a najwięcej umocnienie od niebezpieczeństwa tak wewnętrznego, jak zewnętrznego, opatrzyć powinniśmy, mając przy tym przed oczyma chwalebny, a Obojemu Narodowi bardzo należny związek i społeczność Aktem Unii przez Przodki Nasze po tylekrotnie na wieczne czasy, za wspólnym Obydwóch Narodów, tak Korony Polskiej, jako i Wielkiego Księstwa Litewskiego zezwoleniem, uczynioną, i dotąd uprzejmością, a statecznością obojej strony dzierżaną, stanowimy: iż jako jedną powszechną i nieoddzielną Ustawę Rządową, całemu Państwu naszemu, Koronie Polskiej i Wielkiemu Księstwu Litewskiemu służącą mamy, tak tymże jednym rządem i Wojsko Nasze wspólnie i Skarby w jeden nierozłączny Skarb Narodowy połączone, rządzone mieć chcemy; a to pod następującymi warunkami:
Prawa kardynalne (23.11.1793)
Artykuł I.
Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie ze wszystkimi księstwami, województwami, ziemiami i powiatami, z których jest złożone i na potym składać się będzie, według praw im służących, w jedno i nierozdzielne ciało, jak jest spojone, tak być ma na zawsze Rzecząpospolitą nierozdzielną, wolną i nikomu nie podległą, której władza najwyższa i prawodawcza zamyka się w sejmie, mającym na czele króla, w składzie z senatu i stanu rycerskiego, który to sejm prawnie zebrany, sam prawa dla narodu stanowić jest mocen, i tym tylko prawom, które sejm postanowi, naród posłuszeństwo jest winien; sam tylko sejm podatki na potrzeby publiczne uchwalać, i uchwalomemi rozrządzać, sejm tylko wojsko ku powszechnej obronie sobie jedynie wierne, i podległe utrzymywać, ono do posłuszeństwa władzy, którą nad tymże wojskiem ustanowi obowiazywać sejm wojny wypowiadać, pokój i wszelkie traktaty zawierać, magistratury urządzać i ulepszać, przeciąg tychże urzędowania oznaczać, osoby do najwyższych magistratur, osoby na posłów wielkich wybierać, tudzież o sposobie wyboru onych stanowić mocen będzie. Nic przeto w państwach Rzeczypospolitej za prawo i władzę prawodawczą być nie ma poczytane, co by nie wypływało z wyraźnej woli Rzeczypospolitej zgromadzonej na sejmach. Władza prawodawcza od władzy wykonawczej będzie zawsze oddzielną, i dlatego sejmy nic same przez się egzekwować nie mogą, tylko przez magistratury. Żadna wykonawcza władza nikomu rozkazywać, i do wykonania rozkazów zniewalać, nie będzie mocna, czego prawa nie rozkazują; nie będzie mogła pozwalać sobie i nikomu tego, czego zakazują prawa, nie będzie zaniedbywać i zaniedbania dopuszczać w tym, co prawa nakazują wykonywać.
Artykuł II.
Własność praw feudorum Rzeczypospolitej1 nigdy być nadwerężona nie może, i władza zwierzchnia Rzeczypospolitej nad takowemi feudami wieczyście i nieodmiennie zachowana zostanie.
Гродзенская Канстытуцыя Рэчы Паспалітай (Prawa kardynalne)
Абвешчана 23 лістапада 1793 года
Артыкул 1. Каралеўства Польскае і Вялікае княства Літоўскае з усімі княствамі, ваяводствамі, землямі і паветамі... у адно нераздзельнае целае як бы спаянае, так павінна быць на заўсёды нераздзельнаю Рэччу Паспалітаю, вольнаю і ні ад каго незалежнаю; найвышэйшая ўлада і заканадаўства каторай знаходзяцца ў сойме, на чале якога знаходзіцца Кароль; сойм складаецца з сената і прадстаўнікоў шляхецкага. саслоўя... Толькі сам сойм можа ўхваляць падаткі і імі распараджацца, войска для агульнай абароны падпарадкаванае і вернае сойму будзе ўтрымлівацца ў падпарадкаванні ўладзе, якая над тым войскам будзе ўстаноўлена. Толькі сойм будзе правамоцны абвяшчаць вайну, заключаць мір і ўсялякія трактаты, утвараць і паляпшаць дзяржаўныя ўстановы, вызначаць час іх дзейнасці, прызначаць асабовы склад у вышэйшыя ўстановы, выбіраць вялікіх паслоў, а таксама вызначаць парадак іх выбару... Заканадаўчая ўлада будзе заўседы аддзелена ад выканадаўчай улады... Ніводная выканаўчая ўлада не будзе мець моцы нікому загадваць і прымушаць для іх выканання, чаго права не загадвае, а таксама не можа дазваляць сабе і нікому нерабіць або ігнараваць тое, чаго патрабуе выконваць закон.
Артыкул 2. Феадальнае права на ўласнасць у Рэчы Паспалітай ніколі не можа быдь падарвана і ўладнае верхавенства Рэчы Паспалітай над такімі феодамі вечна і неадменна будзе захавана.
Артыкул 3. У каралеўстве Польскім І Вялікім княстве Літоўскім с(вятая) каталіцкая рымская вера абодвух абрадаў, з усімі правамі с(вятому) касцёлу служачымі, вечна будзе пануючай і так павінна ў публічных актах называцца.
Deklaracja Stanów Zgromadzonych
Deklaracja Stanów Zgromadzonych
Wszystkie prawa dawne i teraźniejsze przeciwne niniejszej Konstytucji lub któremukolwiek jej artykułowi znosimy, a opisy szczególne do artykułów i każdej materii w niniejszej Konstytucji zamkniętych potrzebne, jako dokładniej wyszczególniające obowiązki i układ rządu, za część składającą tez Konstytucje deklarujemy. Władzy wykonawczej zalecamy, aby Straż swe obowiązki natychmiast pod okiem sejmu rozpoczęła i ciągle utrzymywała. Bogu i Ojczyźnie uroczyście przysięgamy na posłuszeństwo, na obronę wszystkimi ludzkimi siłami tej całej Konstytucji i takową przysięgę za hasło rzetelnej miłości Ojczyzny dając, wykonanie onej nakazujemy natychmiast tu w Warszawie przez wszystkie komisje i jurysdykcje sądowe, niemniej przez wojsko tu przytomne, a w ciągu najdalej miesiąca od daty niniejszego prawa, za ordynansem komisji wojskowej, przez cale wojsko narodowe w państwach Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego konsystujące. Wyznaczenie nabożeństwa w jednym dniu po wszystkich w całym kraju kościołach, to jest dnia ósmego miesiąca maja roku bieżącego, na podziękowanie Bogu za zdarzoną chwilę pomyślną wydobycia Polski spod przemocy obcej i nieładu domowego, za przywrócenie rządu, który najskuteczniej wolność naszą prawdziwą i całość Polski zabezpieczyć może, za postawienie tym sposobem ojczyzny naszej na stopniu mogącym prawdziwą w oczach Europy zyskać jej konsyderację, przewielebnym biskupom zalecamy, naznaczając dzień świętego Stanisława biskupa męczennika, patrona Korony Polskiej, za uroczysty w roku, który my i potomkowie nasi obchodzić będziemy, za dzień poświęcony Najwyższej Opatrzności, po którym Ojczyzna śmiało i bezpiecznie po tylu nieszczęściach odetchnąć może. Chcemy oraz, aby duchowieństwo tak świeckie jako i zakonne w naukach chrześcijańskich, kto to prawowiernemu winno ludowi, nie przestawało zachęcać wszystkich do podobnych Bogu dziękczynień. Aby za potomne wieki tym silniej czuć mogły, iż dzieło tak pożądane, pomimo największe trudności i przeszkody, za pomocą najwyższego losami narodów Rządcy do skutku przywodząc, nie utraciliśmy tej szczęśliwej dla ocalenia narodu pory, uchwalamy, aby na tę pamiątkę kościół ex voto wszystkich stanów był wystawiony i najwyższej Opatrzności poświęcony.
Ustawa Rządowa (3 Maja 1791 r.)
W imię Boga w Trójcy Świętej jedynego. Stanisław August z bożej łaski i woli narodu król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podolski, podlaski, inflancki, smoleński, siewierski i czernihowski, wraz z stanami skonfederowanymi w liczbie podwójnej naród polski reprezentującymi.Uznając, iż los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucji narodowej jedynie zawisł, długim doświadczeniem poznawszy zadawnione rządu naszego wady, a chcąc korzystać z pory, w jakiej się Europa znajduje i z tej dogorywającej chwili, która nas samym sobie wróciła, wolni od hańbiących obcej przemocy nakazów, ceniąc drożej nad życie, nad szczęśliwość osobistą egzystencję polityczną, niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną narodu, którego los w ręce nasze jest powierzony, chcąc oraz na błogosławieństwo, na wdzięczność współczesnych i przyszłych pokoleń zasłużyć, mimo przeszkód, które w nas namiętności sprawować mogą, dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolności, dla ocalenia Ojczyzny naszej i jej granic, z największą stałością ducha niniejszą konstytucję uchwalamy i tę całkowicie za świętą, za niewzruszoną deklarujemy, dopóki by naród w czasie prawem przepisanym wyraźną wolą swoją nie uznał potrzeby odmienienia w niej jakiego artykułu.
Do której to konstytucji dalsze ustawy sejmu teraźniejszego we wszystkim stosować się mają.
Кардынальныя правы 1768 г.
1. Заканадаўчая ўлада у Рэчы Паспалітай знаходзіцца ўруках трох станаў: караля, сенатараў і шляхты.
2. Каралем Рэчы Паспалітай можа быць толькі католік святой рымскай веры.
3. Захоўваецца на вечныя часы свабоднае, з агульнай аднагалоснай згоды, выбранне караля Рэчы Паспалітай, ні пад якой зачэпкай не можа быдь дапушчана наследаванне каралеўскага трона.
4. Правы шляхты гарантуюцца ў поўнай меры. Шляхціц можа быць арыштаваны толькі на пастанове суда, або затрыманы на месцы злачынства.
5. Пасады, духоўныя і свецкія, а таксама ганаровыя званні і чыны, каралеўскія падараванні не могуць адбірацца без справядлівага раззгляду на сойме або ў судзе.
6. Вялікае княства Літоўскае са ўсімі сваімі правамі павінна заставацца ў вечнай уніі з Польшчай.
7. Права шляхетскай роўнасці і выключнае права шляхгы да заняцця і духоўных і свецкіх пасад, а таксама права ўласнасці на зямельныя маенткі застаюцца на вечныя часы.
8. Ліберум вето на вальных соймах захоўваецца назаўседы.
9. Цэласнасць феадальнага ўладання і ўласнасці шляхетскага саслоўя на зямельныя маенткі, спадчынную маемасць і падданых ніколі не можа быць адабрана або паменшана. Аднак права жыцця і смерці над падданымі не можа знаходзіцда ў руках землеўласніка Калі падданы (залежны селянін) учынць злачынства, то яго належыць перадаць у земскі або гродскі суд (арт. 19 ).
10. Для таго каб прадухіліць наўмысныя і безпадстаўныя забойствы шляхціцамі простых людзей то ў Польшчы ўводзіцца ў дзеянне артыкул 1 раздзела 12 Статута Вялікага княства Літоўскага 15 88 г., які прадугледжваў смяротнае пакаранне шляхціца за безпрычьннае наўмыснае забойства простага. чалавека (арт. 20 ).:
ПРЫВIЛЕЙ ВЯЛIКАГА КНЯЗЯ ЛIТОУСКАГА KA3IMIPA 1447 года
Во имя божье, аминь. К вечной речи памяти. Вси речи, который бывають, от людской памяти поспол с часом отходят, а ни потом к памяти могуть приведенны быти: олиж писмом и мають потвержены быти. Про тож мы, Казимир, ... (т), познавше верность уставичную почтивых, достойных, освеченых, выбраных, мудрых прелатов духовных и светских княжат, рыцеров, шляхтичов, бояр, местичов земль Великого Княжества Литовского и Руского, Жемоитского, которую ж к нам и к нашой парсуне освяченой, как то до правого дедича и пана прироженого, имели и имають, а також и на потом имети уставичне и верне мыслять, якож то черес осмотренье наше есть найдено: достойне умыслили есмы, за такие доброты и ласки, дары и иными ласками им милостиве отдарить; бо тогды потом к нам и к нашим службам найдени будуть рихлейшими, коли себе узрять такими ласками утешоны.
1. Тогож деля, наипервей, предреченым прелатом княжатом, рытерем, шляхтичом, бояром, местичом нареченых земль Великого Княжества Литовского и Руского, Жемоитского неотзывне дали есмо и моцъю того то листа щедре даваем, призволяем и вечне даруем посполито, права тыя, зволеньства, твердости, якож имають прелаты, княжата, рытеры, шляхтичи, бояре, местички Коруны Полское. Але бы потом в том не было никоторое отщепение, а любо недоверство возникнуть туто умыслили есмы положити через выклад письма явне.
2. А напервей, вся дарования, привелеи, твердости церквей головных, зборных и кляшторных в землях наших Великого Княжества Литовского и Руского, Жемоитского и иных, поставленных и заложеных, а и потом который будуть заложены, хочем без порушениа и без обид ховати, боронити и щитити, в подлуг всее нашее моци.
ПРЫВIЛЕЙ ВЯЛIКАГА КНЯЗЯ ЛIТОУСКАГА I КАРАЛЯ ПОЛЬСКАГА УЛАДЗIСЛАВА (ЯГАЙЛЫ) 1387 года
20.02.1387 г.
У iмя Бога, амжь! На вечную памяць аб справе.
Мы, Уладзiслау, з ласкi Божай кароль Польскi, вялiкi князь Лiтоўскi i спадкаемец (дзедзiч) Pyci i г.д.
Да сведчання ўcix, каму патрэбна, жадаем, каб дайшло наступнае. 3 прычыны свайго рэлiгiйнага пачуцця, сумленна (у добрым розуме) ацэньваючы шчырае i свабоднае iмкненне, якое наш Лiтоўскi народ выказвае (выяўляе) у прыняццi хрышчэння у правую каталiцкую веру, мы жадаем як найлепш гэтае самае iмкненне павялiчыць гэтым нашым помнiкам векапомных правоў i вольнасцей, дабрачыннасцямi (добрымi справамi) i падарункамi (дараваннямi) у мэтах пашырэння (распаўсюджвання) тае веры i для ўсталявання моцы (замацавання) каталiцкай рэлiгii ўciм наогул лiтоўцам (лiтвiнaм) i кожнаму паасобку (uniuersis et singulis Lithuanis), рыцарам або баярам, якiя знаходзяцца пад нашай уладай, iменна: яснейшаму князю пану Сюргайлу, князю Лiтвы i падданым трокскiм i полацкiм i iншым, якiя ужо ахрышчоны цi жадаюць ахрысцiцца мы даем i уступаем вольнасцi i правы, якiя вызначаны нiжэй, маючыя сiлу на вечныя часы, а iменна:
АКТ КРЭУСКАЙ УНII 1385 года
Выдадзены у Крэве 14 жнiуня 1385 года.
Мы, Ягайла, з ласкi Божай (virtute Dei) вялiкi князь Лiтоўскi, Pyci гаспадар (dominus) i спадкаемец (дзедзiч, у тэксце - haeres, heres) прыроджаны, абвяшчаем yciм, каму належыць, i тым, якiя гэты лiст бачыць будуць, тое, пра што нам паведамiлi з боку найяснейшай пaнi, з Божай ласкi (Е.) (Альжабеты) каралевы1 Вугорскай, Польскай, Далмацкай i г.д., шляхетныя (годныя) i шаноўныя мужы айцец Стэфан, пробашч (dominos praepositum) Ханадзенскi, Уладзiслау, сын Какаса дэ Каза, каштэлян (castellanum) з Патока, Влодка, падчашы (чашнiк, pincernam) Кракаускi, Мiкалай, каштэлян 3aвіxocкi i Крыстын (Хрысцiян), дзяржаўца (tutorem) Kaзiмipcкi. Спачатку тады сказалi, што Ягайла, як асвечаны князь лiтоўскi, выправiў cвaix паунамоцных паслоу папярэдне да паноў зямян польскiх, а затым да яе каралеўскай вялiкасцi. Тыя ж паслы, якія да каралеўскай вялiкасцi (maiestatem) былi пасланы, узялi з сабой даверчыя лiсты ад галоўнага i вярхоўнага пасла яснавяльможнага пана2 (князя) Скiргайлы, брата вялiкага князя Ягайлы, якi з пэўных прычын не мог асабiста з'явiцца да яе каралеўскай вялiкасцi. Паслы яго, князь Барыс i Ганка, староста (capitaneus) вiленскi, стаўшы перад каралевай Вугорскай, гэтак, выкладаючы справу гаварылi: